A información literaria: Entre a promoción e o ben común
César Lorenzo Gil.
Cando naceu Biosbardia, entre o outono do 2013 e o final do inverno, xa no 2014, naceu tamén a palabra bookstagrammer, mes arriba, mes abaixo. Desde entón, o concepto de información literaria evoluíu e dalgúns dos aspectos dese cambio xa temos falado nesta web ao longo destes anos: As redes sociais reforzáronse como espazo de difusión da industria editorial ao tempo que a prensa, en todas as súas categorías, foi recuando, non tanto en interese sobre a materia (que tamén) senón en influencia real sobre o campo social e comercial no que se desenvolve.
Resumindo, e polo tanto eliminando certos matices, poderiamos dicir que a información literaria na prensa cínxese unicamente á promoción editorial, mentres que aflorou, especialmente na década do 2020, un xeito de achegarse aos libros e á súa lectura (non profesional, voluntario, colectivo) moito máis dinámico e plural que se manifesta nas canles que ofrecen as redes sociais. Non é que nesas redes non se faga promoción. Abofé que si, e moita, pero de entre toda a oferta dispoñible de vídeos, podcasts ou perfís nas redes tamén hai un lugar destacado para experiencias lectoras que non se someten ao ditado da estratexia comercial de ningunha das institucións que operan na cadea do libro.
A prensa quere seguir ostentando o monopolio da autoridade, especialmente as grandes cabeceiras e a televisión. O que sae no Telediario é o “relevante”. O que aparece no “Babelia” é o interesante. De aí que os editores e autores soñen con que os seus títulos aparezan nese lugar, no cumio simbólico da comunicación onde se decide quen serve e quen non. Mais na práctica, eses espazos son coma o Everest na actualidade, manuseados e cheos de lixo. A sección “literaria” adoita recoller unicamente novidades relativas aos grandes lanzamentos do duopolio editorial que goberna España; as listas de recomendacións da prensa máis seguida non se guían por criterios artísticos na gran parte dos casos.
Caso paradigmático e moi revelador é o da radio. Na radio con licenza de emisión e cadro de traballadores profesionais, a literatura apenas ten lugar. Programas como La estación azul, de Radio Nacional, son excepcionais e nin sequera esas emisoras teñen en conta o libro no deseño dos seus contidos exclusivos para quen os escoite ou os descargue da internet, aínda que si hai algúns casos, como Un libro. Una hora, da Ser.
En cambio, hai moitos podcasts de literatura. Algúns son insoportables, porque para desenvolver un podcast con éxito seguen a importar os mesmos elementos que en calquera proceso de comunicación: bo son, boa dicción, bo guión… Pero é innegable afirmar que a mellor radio sobre información literaria está nas plataformas que reúnen eses programas afeccionados, conducidos por amantes dos libros, altruístas case sempre, pois a pesar do cambio de paradigma, apenas hai quen poida profesionalizarse desde esas marxes. Son iniciativas xenerosas e entusiastas que conseguen contaxiar a gana de ler a través de comentarios que case sempre son tan valiosos como unha crítica literaria tradicional. A súa principal virtude é que son conscientes da imposibilidade de atender a actualidade do mercado literario e, como non teñen ningún elo con el, poden ler o que lles pete: novo, vello, en circulación, descatalogado, na lingua habitual dos promotores, noutras que dominen…
Ese modelo acaba transferíndose a outras plataformas e vemos condutores de podcasts ou de canles do Youtube facendo comunidades no Tik-tok ou no Instagram. Incluso, se se segue o seu rastro colectivo, dá para ver que entre eles reviven títulos e autores que non son os máis vendidos nas librarías. De repente, nese ciclo marabilloso do tempo e a desmemoria, póñense de moda libros e escritores que sobreviven en edicións xa comestas polos parasitos. É neses programas onde se fala de José Donoso ou de John Barth, e non nos suplementos literarios.
Con certeza, falaren fóra das urxencias das novidades confírelles a estes espazos certa calma e fascinación por converter en público o vicio secreto e silencioso da lectura, aínda que en moitas ocasións tamén é común que neses programas se contradiga o canon e aparezan escarnecidas obras que achabamos consagradas na historia da literatura. O interesante destas propostas, que sobrancean sobre moitas outras, é que os que as promoven, transmiten unha “ética do traballo” exemplar. Non se conforman con ler e comentar segundo o seu gusto, máis ou menos educado, senón que se preocupan de compartir a súa experiencia dun xeito máis comunitario, con recomendacións e cautelas que van máis alá do emocional ou do ideolóxico. Sen renunciar a ser subxectivos, os mellores son capaces de ver máis alá das súas filias e fobias e incluso recoñecer que determinados libros os venceron.
Eu sigo algúns destes faladoiros de lectores voraces naquelas linguas que dou entendido, agás en galego. Non hai apenas nada con ese formato, que eu coñeza, que xa sei que non é doado coñecer todo o que se produce só revisando os andeis de plataformas como Spotify ou iVoox. Moitas veces fantasío con poder reunir ao redor dos micrófonos aquelas persoas coas que máis me gusta falar de literatura, pero xa son moitas as angueiras e Biosbardia non é a menor delas. É por iso que me gustaría acabar este artigo ofrecendo esta web non para acoller nada, aínda que xa é casa do Podcast do Arrabaldo (de Eva Moreda e Javier Nogueira), senón como unha vía máis para difundir e apoiar calquera iniciativa que esquive o esquema promocional e intente contaxiar o amor pola lectura.
