A literatura como profecía (3)
Xesús González Gómez.
En narrativa, existen textos (novelas, relatos, contos) proféticos? A ciencia ficción, como as distopías: Un mundo feliz, de A. Huxley ou 1984, de G. Orwell, de dereitas a primeira e de esquerdas a segunda, non adoitan ser «proféticas, malia a vocación de demasiados dos seus cultores. A ciencia ficción, moi axeitadamente, máis que querer ser «profeta», máis que querer deitar «profecías» a eito, adoita (para min) ser testemuña do presente e tamén do pasado. Cando menos as autoras e autores que eu leo (non son moi adepto ao xénero): Angela Carter, Ursula K. LeGuin, J. G. Ballard, China Mieville, Arno Schmidt, Stanislav Lem e algunha outra.
Para apoiar en pouco a tese do, digamos, «presentismo» da denominada ciencia-ficción, lean vostedes o relato de Ballard «O xigante afogado», incluído no seu libro Playa terminal (Barcelona, Minotauro, 1987). Neste relato o narrador conta que un día aparece o corpo dun xigante nunha praia. É descuberto por un pescador que fai correr a nova. Comezan aparecer curiosos, até que a praia onde xace o xigante se converte nun lugar de folgo para os habitantes daquela zona. Pouco a pouco os curiosos empezan a desaparecer, levando con eles un anaco do corpo do xigante: dentes, orellas, anacos de carne, ósos, arráncanlle a pel a tiras, etc. Uns fan bolsos e carteiras cosa súa pel, outros usan os ósos de adorno na súa casa ou nos seus negocios. Algún museo leva parte do xigante para expola nas súas vitrinas… Ao final, ninguén vai xa pola praia onde aparecera o corpo, e só quedan dous altos ósos curvos que serven de «perchas excelentes para as gaivotas fatigadas». Ninguén lembra xa o xigante. Un día, os ósos, as carteiras, os bolsos, os anacos de carne serán, como moito, lembranzas. Ninguén saberá que houbo un xigante, algo extraordinario que acontece na vida dos seus antepasados. Non será, o xigante, nin memoria. Foi iso si, un obxecto útil durante un tempo, máis nada. Perdeuse a memoria do grande acontecemento: non é útil á memoria. O que foi extraordinario, esqueceuse. E o corpo que viña dar outro sentido ás súas vidas chatas, converteuse en obxecto útil-inútil. Ninguén se interesou por saber de onde viña, quen era aquel xigante: só interesaba a súa utilidade: como obxecto, como curiosidade. E podemos preguntármonos: con cantos homes e mulleres, con tantos obxectos non pasa o mesmo? Non esquecemos todos demasiado rápido as mulleres e os homes que nos legaron o que agora somos? Quen eran? Lembrámonos delas e deles? Ou só son obxecto de uso, de utilidade? U-la nosa memoria? É a lección (sic) que se pode tirar deste relato de Ballard, de aí que considere os mellores autores e autoras do xénero ciencia-ficción como autoras presentistas. De aí que pense que a ciencia ficción non xogue a ser profeta, e non existen, xa que logo, nin involuntariamente, novelas nin contos de ciencia ficción que se poidan considerar «proféticos».
Jack London pertenceu ao Partido Socialista Americano, do que se deu de baixa por pouco revolucionario. A súa obra literaria gozou de certo creto entre dirixentes comunistas: Lenin, segundo Nadia Krupskaia, tiña en grande estima un relato deste: «A loita pola vida», outros non lle gustaron e semelláronlle inzados de moralina pequeno-burguesa, dinos a compañeira do líder soviético. O Che Guevara, nun escrito, «Alegría de Pío», incluído en Pasajes de la guerra revolucionaria, escribe: «Quedé tendido; disparé un tiro hacia el monte siguiendo el mismo oscuro impulso del herido [Arbentosa, un compañeiro que foi ferido canda el]. Inmediatamente, me puse a pensar en la mejor manera de morir en ese minuto en que parecía todo perdido. Recordé un viejo cuento de Jack London, donde el protagonista, apoyado en un tronco de árbol se dispone a acabar con dignidad su vida, al saberse condenado a muerte por congelación, en las zonas heladas de Alaska, es la única imagen que recuerdo […]»[1]
En 1907, Jack London publicou un libro «futurista», no sentido de que a acción se desenvolvía nun futuro non moi afastado, porén: The Iron Heel (O talón de ferro, Urco Editora, 2012). Algúns críticos, eu penso que un algo despistados, cualifican esta novela de «distopía», mais acho que non o é. En certo xeito, pódese considerar unha novela «profética», aínda que certamente o escritor norteamericano non xogaba a ser profeta, senón que deducía o que podía ser o futuro a partir das «condicións» de vida, do momento determinado da loita de clases da sociedade estadounidense do seu tempo.
Trinta anos despois da publicación d’ O talón de ferro, a filla de London, Joan, sabendo que Trotski estaba en México, envioulle a novela, e todas as obras de seu pai. O «profeta desarmado», en agradecemento, envioulle unha carta. Unha carta, carta que pagaría a pena reproducir enteira, en que se din cousas como estas:
«Pódese afirmar con certeza que, en 1907, non había un marxista revolucionario, sen exceptuar a Lenin e Rosa Luxemburg, que se representase con tal plenitude a perspectiva funesta da unión entre o capital financeiro e a aristocracia obreira[2]. Isto abonda para definir o valor específico da novela.» E máis adiante: «Na súa visión do futuro, non deixa subsistir absolutamente nada da democracia e do progreso pacífico. Por riba da masa dos desherdados, elévanse as castes da aristocracia obreira, do exército pretoriano, do omnipresente aparato policial e, coroando o edificio, da oligarquía financeira. Cando se len estas liñas, un non acredita nos seus ollos: é un cadro do fascismo, da súa economía, da súa técnica gobernamental e da súa psicoloxía política […]. Un feito é indiscutíbel: dende 1907, Jack London preveu e describiu o réxime fascista como o resultado inevitábel da derrota da revolución proletaria.»[3]
London non foi, nin o intentou ser, un escritor «profético», mais, por así dicilo, atinou completamente.
[1] Ernesto Che Guevara, Pasajes de la guerra revolucionaria, Barcelona, Editorial Anagrama, 1975, p. 17). Sobre este «episodio» da guerra revolucionaria, Julio Cortázar argallou o relato «Reunión», incluído en Todos los fuegos el fuego, Buenos Aires, Ed. Sudamericana, 1966.
[2] Isto da «aristocracia obreira», invención leninista onde as haxa, habería que matizalo moito. Non foi a «aristocracia» obreira quen fundou os partidos e sindicatos socialistas no século XIX? Non foi a «aristocracia» obreira, ou membros procedentes desa tal «aristocracia», os que se separaron dos partidos socialistas para formar os partidos comunistas? Logo, cando a bolxevización e, sobre todo o stalinismo, os fundadores dos partidos comunistas europeos foron case que todos expulsados ou eliminados para colocar líderes saídos do «proletariado»: líderes a posteriori, a todas luces. É dicir, líderes creados pola prensa do Partido dirixida ao militantes, simpatizantes e compañeiros de viaxe do Partido.
[3] L. Trotski, Literatura y revolución. Otros escritos sobre la literatura y el arte II, París, Ruedo Ibérico, 1969, p. 176-177. A carta enteira pódese ler aquí. Polo que respecta a obras de London vertidas ao galego, non podemos queixarnos, ademais da citada O talón de ferro, Urco Editora tamén publicou Antes de Adán, A praga escarlata e Contos de ciencia-ficción I, e noutras editoriais apareceron A chamada da selva e Cairo Branco (Xerais), O viaxeiro astral (Galaxia), Martin Eden (Irmás Cartoné), e Contos de Jack London (Tris Tram), e a última incorporación, que eu saiba: Asasinatos S. L. (Hugin e Munin), se existe algunha tradución máis, pido desculpas ao seus editores.
