A novela histórica española
César Lorenzo Gil.
A novela histórica como xénero popular xurdiu no século XIX. Como consecuencia do Romanticismo e os Nacionalismos que minaron a vella equivalencia entre pobo e soberano e propuxeron unha visión colectiva do sentimento de pertenza a unha comunidade: a nación. Ninguén dubida de que foi o escocés Walter Scott o que mellor soubo crear un estilo perfectamente exportable dos compoñentes desa narrativa destinada a converter o pasado nun campo de identificación emocional para os lectores do seu tempo. Grazas ás novelas de Scott e de todos os que seguiron, máis ou menos o seu ronsel (en Galicia tivo como avantaxados discípulos a Antonio López Ferreiro ou a Benito Vicetto), creábase un fío cultural e territorial entre un feito histórico e os seus herdeiros, que o incorporaban, grazas ao poder de penetración da literatura popular, ao acerbo colectivo. Aínda que as mellores novelas dese estilo e dese período son xustamente aquelas onde a propia literatura respira, liberada desa suxeición aos grandes temas e acontecementos, curiosamente é ese lastre o que mellor pervive na narrativa con vontade de masas dentro das letras españolas actuais.
A novela histórica española non se basea en argumentos entretidos ou en recreacións de acontecementos ou biografías substanciosas. Iso, se cabe, é un elemento secundario. O principal elemento da novela histórica española é a súa funcionalidade para o presente, a permanente busca de lexitimación para o statu quo, o diálogo conflitivo coas contradicións actuais tomando como referentes os conflitos, puramente narrativos e sempre nesgados, dese “onte” que se imaxina desde hoxe.
E falo da novela histórica española porque neste campo é exemplo e vangarda. Por suposto, non me refiro á literatura histórica, que nos últimos tempos brillou especialmente en Francia (Laurent Binet, Patrick Deville, Jean Echenoz, Éric Vuillard…) nin ás propostas de, por exemplo, As Benévolas, de Jonathan Littell, a maior parte da obra de Thomas Pynchon, do colectivo Wu Ming ou de Maggie O’Farrell, todos do seu pai e da súa nai na relación co pasado que describen nas súas obras. Por suposto que en castelán hai autores que entran nesta definición de novela histórica moderna (Cristina Morales, Raúl Quinto ou Paco Cerdà non unicamente comparten ser Premios Nacionais de Narrativa, senón o seu interese pola historia nas súas novelas), pero non é destes de quen trata este artigo.
Este artigo trata dun determinado perfil de libros e, especialmente, de autores. Obras pensadas para a venda masiva, sen ningunha ambición literaria, presentadas como oportunidade de entretemento, mais deseñadas para o adoutrinamento.
Xa falei aquí de como o nacionalismo banal toca a produción cultural española sempre que pode. Pero este tipo de novela histórica española non é precisamente banal. É ideoloxía dura, conectada sen reparos cunha tradición historiográfica moi concreta. Poden usar as ferramentas de Scott, pero de onde beben até se saciar é de Modesto Lafuente e Ramón Menéndez Pidal.
O obxectivo desta novelística é asentar mitos. Xusto cando a evolución da historiografía é máis palpable, xusto cando a tecnificación da arqueoloxía e a apertura á diversidade de fontes pon máis en cuestión determinados dogmas sobre “o acontecido”, esta narrativa intenta asentar o espírito esencialista español. Son novelas pedagóxicas, e esta fórmula, úsese como se use, sempre é nociva, tóxica para o lector que caia na súa celada.
Para crear unha nación que non era nación, a historiografía españolista decimonónica tivo que propor unha continuidade inequívoca e ininterrompida do “ser español” ante unha realidade diversa, desordenada, chea de sangue e azarosas carambolas. Poucos pero robustos mitos, períodos históricos hipertrofiados e silencios elocuentes. Visigodos fronte a suevos; cristiáns fronte a musulmáns; casteláns fronte a todos os demais. Don Pelayo, El Cid, Isabel La Católica, Hernán Cortés… Unha mitoloxía, en resumo, sustentada na filosofía do “español fronte ao antiespañol” cuxo pai intelectual é Menéndez Pelayo.
Esta vontade de conquistar a masa lectora explica en parte que varios dos escritores que cultivan esta novela histórica sexan rostros coñecidos, especialmente por medio da televisión, caso dos xornalistas Isabel San Sebastián ou José Javier Esparza, dous dos máis ultras e obsoletos nos seus presupostos historiográficos, somerxidos coma nun baño de escuma en parvadas amplamente superadas como o concepto da marca deshabitada no Douro durante gran parte da Idade Media ou a historicidade de batallas míticas, coma a de Clavijo (844).
Outros perfís foron labrando a súa sona grazas ao favor do público. Son autores con curiosidades diversas, pero que comparten esa idea compracente e balsámica de procurar no pasado referentes para xustificar a esencia española actual.
Algúns deles proceden do mundo da docencia. José Luis Corral é catedrático de Historia na Universidad de Zaragoza; Margarita Torres Sevilla-Quiñones de León é profesora na Universidad de León.
Como o seu interese é, á parte de ideolóxico, comercial, van captando os focos de interese do público coma quen sintoniza emisoras neofascistas no dial dun taxista: Reconquista, Francesada e sobre todo a Conquista de América, que vive un dos seus grandes momentos de rosalendismo.
O máis famoso, así e todo, é o máis sutil. Arturo Pérez-Reverte, académico, pontífice columnista e auténtico tótem do sistema mediático-editorial español, acomete o xénero con máis brillantez e estratexia. Opta pola vía atlética (do Atlético de Madrid) de acceder ao eco do pasado glorioso de España desde o desencanto, desde o lamento polo leite derramado, desde a visión dos “perdedores” que o deron todo por unha patria malagradecida, malgobernada, condenada polo destino a soportar unhas pésimas elites que nunca estiveron á altura do pobo. Esta visión, baixo a súa aparencia populista, propón unha visión teleolóxica tan alucinada coma as de San Sebastián ou Esparza que se resume no casposo axioma de “Eran unos hijos de puta, pero eran nuestros hijos de puta”.
Para sermos xustos, dentro desas coordenadas españolistas, algúns nomes procuraron destacar acontecementos do pasado (recente) que servisen para presumir de valores democráticos e republicanos. A desaparecida Almudena Grandes foi a que mellor soubo desenvolver esta fórmula e, aínda que o seu peso literario sexa cativo, aínda con todo é moi superior a todos estes nomes que vimos de sinalar. A súa teima galdosiana por retratar a España derrotada no 1939 viuse recompensada por unha grande popularidade e mérito dela é que aínda se sustenten os poucos mitos que a España unitaria lle permite á esquerda.
E tamén hai autores nos que prima a procura do entretemento. Aventura, ambientación… Séntense seguidores de Bernard Cornwell, Ken Follett, Conn Igulden, Valerio Massimo Manfredi, Philippa Gregory… Pero é posible triunfar na narrativa histórica española sen deixarse levar polas augas mansas do nacionalismo banal? É posible un best-seller en novela histórica en calquera lingua do mundo sen un Estado rexo que te avale?
