Algúns terrores comúns nos suplementos literarios
Xesús González Gómez.
En 1992, a Editorial Empúries deu ao prelo 1991 Literatura, unha especie de revista que nacera como «revista magnética», é dicir, en disquete da man de Jaume Subirana e Oriol Izquierdo. Os seus colaboradores hoxe están na primeira liña da literatura catalá. O ano seguinte, a mesma editorial publicou 1991 Els altres, que era unha reprodución impresa da número 2 da revista magnética. Repetían case que todos os colaborares e engadíase algún novo. Os textos, tanto dun número como de outro, variados, cheos de ironía e mesmo sarcasmo e intentando unha renovación da crítica e da literatura catalá. Entre os seus colaboradores (David Castillo, Xavier Lloveras, Enric Cassassas, Antoni Clapés, Natalia Diez, Josep Mª Fonalleres, Albert Roig, Marc Soler, Màrius Serra, Manel Guerrero, etc., e os creadores da revista, claro) contábase o nome de Vicenç Pagès (1963-2022). Pagès, que dirixiu diversos suplementos literarios, suplementos onde exercía a recensión cunha alta calidade e cunha dureza xusta, foi autor de novelas e libros de relatos que o situaron na primeira liña da literatura, da narrativa catalá do que vai de século. Novelas como Dies de frontera, Els jugadors de whist, La felicitat no és completa, El món d’Horaci ou Robinson, así como a noveleta Carta a la reina d’Anglaterra ou libros de contos como En companyia de l’altre ou Cercles de infinites combinacions, foron algún dos títulos que o colocaron nesa primeira fila. Tamén publicou libro de, digamos, ensaio, como Un tramvia anomenat text, que é unha excelente introdución á literatura tout court. Tamén escribiu De Robinson Crusoe a Peter Pan. Un cànon de la literatura juvenil, La música i nosaltres (libro que, curiosamente, descobre algunhas das claves dalgunha das súas novelas. Postumamente, publicouse Kennedyana, La dinastia que va crear la trama perfecta, que recibiu o premio Serra d’Or de ensaio.
Nos últimos tempos colaboraba, sobre todo, no mensual L’Avenç, onde comentaba libros estranxeiros traducidos ao catalán, sempre con graza, sabedoría literaria, grande estilo –que era o seu–, moita información e ironía ás veces tinxida de sarcasmo.
O segundo libro que publicou titulábase Grandeses e misèries dels premis literaris, que é unha recompilación de frases e ditos sobre tales galardóns. Con todo, el non estaba contra os premios en por si, xa que foi galardoado con varios: o Documenta, o Sant Joan, o Premio Nacional (catalán), o Sant Jordi, o Joan Crexells (este entregase á mellor obra narrativa publicada o ano anterior), etc., é dicir, foi galardoado cos máis importantes premios da literatura catalá destes últimos anos.
Mais volvamos ao inicio. En 1991 Literatura Pagès (antes de que me esqueza, recomendamos amplamente tanto a súa obra literaria como a ensaística) colaboraba cun escrito sobre os suplementos literarios dos xornais. Escrito que, en realidade, viña falar da crítica de libros dos xornais. O escrito ten trinta e tres anos, en un principio máis que traducilo pensaba «adaptalo» un pouco á nosa realidade, pero penso que aínda que Pagès se refira a Cataluña, o seu escrito, feliz ou infelizmente, cadaquén pense o que queira, ten moita actualidade e, claro, non só no seu país (só engadín algunhas notas). Por outra banda, lectora ou lector pode, simplemente, adaptar cada parágrafo á súa experiencia…
Os suplementos literarios dos xornais cataláns como causa de gran perplexidade, gran terror, gran crispación, gran exasperación, gran depresión, gran ridículo e gran círculo vicioso.
Causas de gran perplexidade
Ao coordinador do suplemento chégalle de tanto en tanto o crítico que sempre deixa ben a todo o mundo (é dicir, o crítico que ten máis amigos que problemas á hora de publicar en calquera editorial) e que cando alguén lle di «pero se ese elemento escribe co cu» sorrí, mira o teito e contesta con humildade: «Pero é un bo rapaz, home, é un bo rapaz».
Ao coordinador do suplemento chégalle de tanto en tanto o crítico que sempre deixa mal a todo o mundo (é dicir, o crítico que ten máis inimigos que problemas á hora de pasar por incorruptíbel) e cando alguén lle di «pero se este libro é o mellor que lin ultimamente» ponse tenso, cospe no chan e salta aquilo de: «Un tío que non diferenza Genet de Genette non ten dereito á vida».
Causas de gran terror
Un autor ve como un redactor que a semana pasada entrevistou a Ciciolina, Cruyff, o neno heroinómano e o cónsul cubano preséntase na súa casa, pídelle o último libro, folléao durante 35 segundos e faille unha tras outras as tres preguntas fatídicas: «É autobiográfico?», «Que opina dos premios literarios?», «Que proxectos ten?»
Ao coordinador do suplemente chégalle un estudante de Filoloxía recomendado polo subdirector: «Non só me encargarei da xeración dos setenta, senón da dos oitenta e da dos…» «Pffff»
Ao coordinador do suplemente chégalle un estudante de Filoloxía autorrecomendado que está disposto a repetir o que oíu dicir pola facultade a un prezo razoábel.
Ao coordinador do suplemento chámano de Recepción para dicirlle que o pesado autor tal volveu aparecer para ver se lle fan unha crítica laudatoria porque é colaborador da casa e xa tardan.
Causas de gran crispación
Un editor castelán descobre que nun suplemento en castelán aparece un libro en lingua subvencionada (e chama ao ministro e quéixase moito).
Un editor catalán descobre que nun suplemento en catalán aparece un libro escrito na lingua agresora (e vaille chorar ao conseller).
Un autor catalán descobre que nun suplemento non lle dan o aprobado político (aínda que escribe nunha lingua oprimida) e aseguran que o seu libro non ten perdón de Deus.
Un autor castelán descobre que nun suplemento en catalán todo o espazo dispoñíbel está ocupado por un personaxe que corre a Seca e a Meca porque seica é Non-sei-que-do-Mes[1].
Causas de grande exasperación
Un director de xornal (que, inevitabelmente, provén da sección de Política ou de Economía) le un artigo no suplemente non entende nada.
Un lector de xornal (que, inevitabelmente, estudou unha carreira inútil) le un artigo no suplemento e acha que aquilo xa o sabía (variante usual: acha que o sabía mellor).
Un lector decátase de que todas as críticas de libros non literarios (socioloxía, economía, deportes, política, historia, filosofía…) as escribe unha mesma persoa[2].
O mesmo lector decátase, ademais, de que as escribe en todos os xornais e revistas do país a razón de dúas por día.
Un autor de libros non literarios decátase de que se non os comenta aquela persoa os seus libros non existen.
Un autor dun volume de contos non sae dos eu asombro cando le un artigo sobre o seu libro en que o crítico vai explicando o que oe pola radio mentres escribe a recensión.
O coordinador do suplemento decátase de que a gran promesa branca da escrita de artigos literarios se limita, unha vez consagrada como tal, a fusilar sistematicamente o TLS e a revista ¡Hola!
Causas da gran depresión
Ao coordinador do suplemento chámaa o xefe de Cultura e dille, coa atención pendente de Força Barça: «Como é que aínda non nos falaches do Tronxo[3]?»
Un crítico fai números e descobre que, ou ben traballa na Supercaixa, ou ben con moitas dificultades lle sae a contar ler en diagonal.
Outro crítico recibe unha chamada do coordinar do suplemento, que quere ter a crítica mañá, que pecha. «É que non a acabei». «É o mesmo, ti trae cen liñas». «Pero se non sei que dicir». «Improvisa, tío, a cuestión é que sexamos os primeiros»
Un colaborador deféndese diante do coordinador, que se lle queixa da nula calidade dos seus artigos: «Total, só é un periódico, non si?».
Variante: a un coordinador de suplemento, un crítico asegúralle que se non lle agrada a crítica que non se preocupe, que a colocará na competencia que, ademais de non lelas nunca, pagan mellor.
Causas de gran ridículo
O xefe de Cultura chama o coordinador do suplemento e pídelle que entreviste xente coñecida. «Como quen?», E o home comeza a nomear, ilusionadísimo, a lista de todos os escritores mortos nos últimos quince anos.
O xefe de Cultura chama o coordinador do suplemento e pídelle que faga unha cousa nova, esperada, popular, definitiva: que encargue unha reportaxe sobre a «nova narrativa catalá».
O xefe de Publicidade chama a unha editorial a ver se poñen algún anuncio, e o editor dille que a ver se despachan aquel crítico rebentón que non se decata de que a súa editorial está a salvar o país.
O editor bérralle ao coordinador do suplemento: «Envíoche os libros gratis e así e todo rebéntalos, mamalón! Ah, e por Sant Jordi dos 34 que publiquei só falaches de 31, a ver se te fixas, que por algo che regalo os libros».
O coordinador do suplemento explícalle a toda a redacción que na comida do Planeta regaláronlle un xoguete electrónico «superguai»[4].
Causas dun gran círculo vicioso
O coordinador do suplemento pasa de oito a dez horas ao día indo a comidas, ceas, almorzos, presentacións, congresos e conferencias, e cando chega a tarde o único que lle vai ben é apoltronarse diante do Canal Plus («Se queres ler, tamén tes as fins de semana, coma todo o mundo, ou pensas que che pagan por ler, so lacazán! Non ves que ninguén compra o suplemento?».
O redactor do suplemento envexa os de Deportes, que cando cobren a noticia (o partido de Recopa[5]) de paso forman criterios propios sobre o «material de traballo». Infelizmente, el non cobre libros, senón espectáculos.
O redactor do suplemento non ten tempo de ler. Non di «O derradeiro capítulo está demasiado comprimido» senón «A noiva do poeta ten o nariz grande». É experto en esgrima social, pero non domina os dez mil metros.
Como non domina os dez mil metros, ao redactor de suplemento chántanlle goles. Acredita naquilo do «tradutor prestixioso», «o estilo rico», «o libro maldito», e «a novela escrita en vinte anos» e vai repetíndoo.
Até que un día o lector do libro le algún estereotipo comercial («unha trepidante historia») intercalado nunha crítica ou unha información, compárao coa súa experiencia de lectura e deixa de comprar o xornal.
Como o lector deixou de comprar o diario, o xefe de Cultura dille ao coordinador do suplemento que trate mellor as editoriais –que moito fan enviando os libros gratis–, que publique artigos do sobriño do amo, que encargue dunha vez a reportaxe sobre a «nova narrativa catalá», que se lembre de lles preguntar aos autores que proxectos teñen, que inclúa unha sección de rexoubas («por certo, viches o nariz da noiva do poeta?»), que non perda o tempo a ler («eu entrevistei autores que non sabía nin como se chamaban»), e que cambio o ton do suplemento porque o director non entende papa.
[1] Escritor do mes, feira xa desaparecida.
[2] Nun tempo era case totalmente así. Quen asinaba tales recensións era Miquel Porta Perales, antes da súa deriva ultradereitista.
[3] Força Barça, programa de TV3; Mossén Tronxo, de Josep Mª Ballarín (Mossén Ballarin), publicada en 1989, foi un dos best-sellers da narrativa catalá de inicios dos 90 do século pasado.
[4] Un día antes da concesión do Premio Planeta, a editorial convida os xornalistas dos diversos medios de comunicación a xantar e, de paso, faille diversos regalos a cada comensal. (N.B.- Supoño que se seguirá facendo, até o 2006, ano en que me prexubilei, así era. e aviso para futuros convidados: que te conviden a este xantar, non á cea en que se falla o premio: a comida que dan esa noite adoita ser, até nova orde, máis ou menos infame)
[5] Durante moitos anos, os afeccionados do FC Barcelona só tiñan –ou tiñamos– o consolo de que seu equipo gañase a Recopa (antes de esa denominación, o trofeo chamábase «Copa de Feiras»). Como era a única alegría que adoitaban ter, os medios de comunicación, radios e televisións, tanto públicas como privadas, e os distintos xornais, botaban a casa pola ventá, no que a despregamento de persoal se refire.
