Andrés Salgueiro, escritor, e outras voces
Xesús González Gómez.
En febreiro, aquí mesmo, nunha serie de tres entregas, demos uns cantos nomes de escritores galegos que considerabamos «Desertores, esquecedizos, pseudomalditos, apóstatas, meteoritos e outros tipos na literatura galega do século XX». Evidentemente, quedei curto, podía engadir moitos máis nomes, pero non se trataba de asoballar a ninguén citando nomes e máis nomes. Dos «tipos» que non tratei foron daqueles que entregaron en xornais e revistas nos anos 1960 e 1970 textos, escritos, interesantes, que prometían e, logo, deles, nunca máis soubemos. Podo citar un exemplo: Manuel Pais Antiqueira, que publicou algún artigo en La Noche, algunha recensión en Grial –The Teatheer of Protest and Paradox, de George E. Wellwarth, que anos despois publicaría en castelán Lumen, e Canta de lonxe o corazón do tempo, de Manuel Casado Nieto–, no número 4 desta revista daría unha «Carta de Madrid», dedicada case que completamente a Xavier Zubiri, (estaba Pais Antiqueira a estudar filosofía en Madrid e era, segundo me dixeron, un dos discípulos predilectos de Jose Luis López Aranguren). Nesta revista publicáronse escritos ou noticias en que aparecía o nome de Manuel Pais Antiqueira: no número 5, Alfonso Álvarez Gándara fai unha crónica sobre «A nova xeneración galega» (en Madrid), onde fala de diversas conferencias que se deron no Centro Gallego desta cidade co gallo do día das letras: dedica a maior parte do seu escrito á conferencia de Pais: «Catro ensaístas galegos de hoxe», no número 8, dáse a noticia de que o Grupo Fisterra de Madrid recuperou as clases de galego que se deran anteriormente e ademais tamén unhas clases de Historia de Galicia, impartidas por Pais. E nunca máis se soubo del, como escritor. Eu lémbrome del porque foi o meu profesor de Latín e Grego de preuniversitario nunha academia privada barcelonesa (estudaba polo serán e traballaba como oficinista pola mañá) onde o meterá, coma outros galegos, Basilio Losada Castro. Losada tamén lle deu a Pais outros traballos: a tradución de diversas novelas de Eric Ambler e outros autores que publicou Veron, de Barcelona, editorial en que Losada entregou diversas biografías, algunha tradución e unha edición do Lazarillo de Tormes. Editorial en que, teoricamente, se ían publicar dous manuais de José (sic) L. Méndez Ferrín –Gramática castellana e Ortografía– que nunca viron lume, aínda que a editorial os publicitou como xa publicados nalgúns dos seus libros. Se se len con atención os escritos de Pais, ou mesmo o que del di Álvarez Gándara, verase que foi un deses nomes que puido encher algún baleiro na nosa literatura: infelizmente así non foi.
Hai outros moitos. Citemos uns nomes: Roberto Martínez de Andrade, que en Grial, 8 (abril-xuño 1965) publicou, en castelán. «Momentos de la cultura europea» –un interesante escrito– e no número 18 (outubro-decembro 1968) foi presentado por José Luís Allué Andrade: «Roberto Martínez de Andrade, poeta de consumo». O propio Allué Andrade publicou no Grial 22 «Cinco pezas para cembalo» (seica, traducidas ao galego por Novoneira). Allué Andrade, á parte de colaborar no volume Paisaxe e Cultura, en Ramón Otero Pedrayo. A sua vida e sua obra Homaxe da Galicia Universal (Caracas 1958), e con algún artigo en La Noche, prometera, segundo se pode ler nas cartas que lle enviou Ramón Puñeiro[1], un Diario para publicar na colección Illa Nova. Diario que nunca se deu ao prelo e que non sei se, mesmo, escribiu. Anos despois, na web Galicia dixital, de 2002 a 2016 (finou no 2020), colaborou cun mangado de escritos, a maioría en galego. Xosé Álvaro Porto Dapena: publicou uns cantos traballos sobre Lingüística galega e unha pequena antoloxía de poesía coreana, todo isto en Grial; logo dedicouse a outras cousas. Tamén é curioso que nos primeiros 50 números da devandita revista apareza unha considerábel cantidade de traballos sobre libros galegos asinados por mulleres das que, infelizmente, non coñecemos traballos posteriores: Isabel Miramontes Nieto (sobre a muller nas Cousas de Castelao), Gloria Baamonde (que tamén publicara algunha cousa en Vida Gallega), Carmen Caneda, Dolores Balseiro, autora de: «Aquelas noites tan longas. Pequena lembranza de Juião Bolseiro» –de maneira tan brillante, que Álvaro Cunqueiro escribiu en Faro de Vigo unha excelente paráfrase sobre este escrito. Ou outras, como Matilde Felpeto Lagoa, coñecida actualmente polos seus libros de gastronomía, entrega que escribe: «Arredor de Merlín e Familia», ou Cristina Pedrosa Rúa: «Sobre Arredor de sí de Otero Pedrayo», etc. [Sen coidarme un Holmes, e menos un Poirot, acho que a maioría destes escritos, e outros non citados, eran traballos realizados por alumnas/os do Departamento de Galego da Universidade de Santiago, cuxo encargado era Ricardo Carvalho Calero, daquela aínda Carballo Calero.]. Ou nomes como Luís Castro Nogueira, logo coñecido como sociólogo e infelizmente falecido no 2014; A. González Fontán e outros. Algúns destes homes e algunhas destas mulleres esqueceron completamente o galego e conseguiron certo eco dentro das letras castelás ou nos seus «eidos» profesionais, como Castro Nogueira, por exemplo.
Outro nome, o que hoxe queremos rescatar como «escritor», é o de Andrés Salgueiro. Salgueiro Armada, avogado laboralista, membro da Asemblea Nacional-Popular Galega e logo do Partido Obreiro Galego (POG, logo Esquerda Galega), fundador con Xavier Trillo, Xosé Vilas Nogueira, Fidel Vidal e Cipriano Luis Jiménez Casas das Edicións do Rueiro. Editorial que ten a «gloria» de publicar o primeiro libro de pensamento marxista escrito por un galego en galego: Ensaios marxistas, de Felipe Martínez Marzoa. Tamén deu ao prelo outros libros interesantes e outros sobre temas até entón inéditos en galego: sobre o control de natalidade (de Cipriano Jiménez), sobre os partidos políticos en Galicia (de Xoán Ignacio Taibo), sobre a contaminación… Así como O estatuto galego, de Xosé Vilas Nogueira. Publicou unha tradución do poeta bretón Paul Keineg (ben que o poema que se traduce fose escrito en francés): Poema do país que ten fame –en certo modo no ronsel do poema de Aimé Césaire, Caderno dun regreso á terra natal[2]–, en tradución de Henrique Harguingey. (Deste poema existe unha primeira tradución, de Manuel María, publicada na Coleición Rego das xenebrinas Edicións Roi Xordo, en decembro de 1974.) Tamén publicou Libro do Antroido e Mohicania, dous poemarios de Manuel Rivas, etc. E non podemos esquecer a edición facsímile de 11 títulos da colección de novela curta Céltiga (digo once, porque son os que teño eu, non sei se publicaron os dous que faltan, mais acho que non). E no eido da narrativa, dúas novelas recuperábeis: Memoria do Diaño, de Fermin Bouza Álvarez –que precisa dunha nova edición–, e Homes de ningures, de Xoan I. Taibo, aínda que esta última foi publicada pola Biblioteca Galega 120, de La Voz de Galicia e debe haber cantidades de exemplares no mercado, nas librarías de libro usado. Publicou máis libros, pero non se trata de enumeralos todos. e tamén foi o editor da revista mensual Man Común, dirixida por Xosé Antón Gaciño, da que se publicaron 12 números. Mais vaiamos ao que tiñamos que ir.
Andrés Salgueiro, que saibamos nós, non escribiu moito, ou mellor dito, coñézolle pouca cousa escrita: catro artigos en La Voz de Galicia, xornal en que colaborou en 1971/1972. Neste mesmo xornal tamén participou nos escritos que asinaba Andrés Vilas Villar (Andrés Salgueiro, Xosé Vilas Nogueira e Xavier Villar Trillo): eran, tanto os escritos de Salgueiro como os asinados por Vilas Villar, artigos interesantes e, como o que hoxe queremos rescatar, orixinais dentro do que se escribía en galego naquel afastado 1971. No meu arquivo só conservo tres escritos del: un (que leva o número III, polo que deduzo que debeu haber máis, sobre Bretaña), sen data; «O catecismo: estilo actual e vixencia» (14 de maio de 1972; aquel ano lle dedicaran a Lamas o día das letras) e, o que queremos recuperar: ««Hylicos, psíquicos, pneumáticos e os camiños galegos do Katmandú» (18 de xullo de 1971). Andrés Vilas Vilar non publicou moitos máis artigos e no meu arquivo só conservo un de 1973 sobre o feminismo (tampouco lle puxen a data). Coido lembrar que, normalmente, os artigos asinados por este colectivo falaban de economía. Engadamos que en 1972 (a noticia é do 28 de abril, tirada de El Progreso), foille a concedido a Andrés Salgueiro un accésit do premio Paulino Pedret Casado, que convocaba a Academia Gallega de Jurisprudencia y Legislación, ao mellor traballo (tema libre) que sobre «materia o disciplina jurídica» se presentase escrito en lingua galega. O traballo presentado por Salgueiro, escrito conxuntamente con Luís Bouza-Brey Villar[3], titulábase: «Factores criminóxenos da sociedá de masas».
Como anotamos liñas atrás, o 18 de xullo de 1971, no suplemento dominical de La Voz de Galicia, apareceu o citado artigo de Andrés Salgueiro. Non sei por que, supoño que pola súa modernidade, porque falaba de algo que estaba no ambiente da mocidade daqueles anos e que os que escribían en galego nunca se referían a iso, ou porque citaba os Beatles (e eu sempre fun beatleófilo fronte aos Rolling), cousa tamén rara nos que escribían no noso idioma naquel tempo, o artigo, daquela, «impactoume» (vaia palabrón máis feo!). Penso, xa que logo, que foi unha mágoa que Salgueiro non escribise máis: as súas apostas foron outras, menos brillantes (e menos consoladoras), talvez, que a escrita, mais non por iso menos (talvez máis) importantes para o país.
O artigo deféndese, e coméntase, por si só. Podiamos falar a respecto deste escrito –e no que fala do catecismo de Lamas– da introdución do pasado tanto no presente como no futuro, e da introdución do presente no pasado e, polo tanto, tamén no futuro; liarnos un pouco coa retórica da modernidade/antimodernidade, mesmo, se queren vostedes, introducir algo de pensamento ecolóxico, e, como non, o camiñar, o andar, que mesmo, segundo que autor (na estela de Thoureau), é unha filosofía, etcétera. Mais o mellor é ler o artigo sen, digamos, intermediarios.
Xulguen, xa que logo, vostedes mesmo/as se perdemos ou non alguén que puido dar un excelente ensaísta:
Hylicos, psíquicos, pneumáticos e os camiños galegos do Katmandú
All the lonely people (Tuda ista xente solitaria)
Where do they all com from? (¿de onde saliu?)
all the lonely people (tuda ista xente solitaria)
where do they all belong? (¿de onde é?)
John Lennon: Revolver[4]
Non reparedes. Deixémonos, por un intre, que o primeiro esbozo veña tal como está. Vivamos o intre da lectura dunha mesma época en tres traballos: «Nós os inadaptados» de Vicente Risco, «Dos nosos tempos» de Florentino López Cuevillas, e a novela Arredor de sí, de Ramón Otero Pedrayo. Non escabullamos o trance. Xiremos nil, entremos arredor de sí: no instante sin pasado nin presente. É o intre do que está a se facer. Ise intre no que un atópase soio, inadaptado. «Os inadaptados son –di Risco– por definición, os insatisfeitos do mundo sensible, os nemigos da realidade cotián, os que procuran fuxir do meio que os arrodea».
Os beatniks e os autores que nos ocupan atópanse nise intre, onde un síntese soio, solitario ante un afundimento dos valores compartidos por uns, non alcanzados por outros; producidos por «unha crise da civilización», da «tráxica situación do home no mundo, de falla de senso na vida». Pra uns é o intre dos fillos da tecnocracia, pra outros era o intre dos «vencidos da vida, dos vencidos por inadaptados». Os dous atópanse como o K ou o Gregorio Samsa de Kafka cun nemigo etéreo, incomprensible, inalcanzable nos seus castelos; e coma íl corren o perigro, calquer mañá, tras un sono intranquilo, de atoparse no leito convertidos en monstruosos insectos, refugados, provocando fuxidas arredor deles.
Pra uns era o comezo da técnica a que choca coa súa posición de «entocados nas torres de marfil, ben acochados no hymaton dos gregos, no albornoz dos árabes, ou nas túnicas do Oriente», «pensando no que xa pasou», camiñando «á beira nosa a procesión de blusas, as chaquetas e os uniformes», deixándoa pasar «sen facer un mal guiño nen botarlle unha ollada» coma di o Cuevillas. A súa posición era a dos homes a cultivarse, na que o espírito é o que conta e a tarefa do home está no autofacerse «un», sin limitacións nin atosigamentos, o séu fin é ser home até o final. A isto vénselle a contrapoñer a incipiente técnica, ou mellor aínda a nacente tecnocracia, ise poder «exercido no nome do intrés dos aparatos de produción e decisión políticos e económicos, que aspiran ó crecemento e ó poder e consideran a sociedade exclusivamente coma o crecemento e o reforzamento dos aparatos dirixentes que o controla» da que nos fala Alan Touraine.
Pra outros é o intre no que o benestar enlázase co número de ouxetos que pódense marcar; onde un atópase acochado polo cotidián consumismo, onde un resta coma un ouxeto máis de consumo. Consumo que a fin de contas tende a satisfacer[5] as necesidades do aparato productivo máis que as propias diles. Onde si ben é verdade que, xeralmente, as súas necesidás primarias están satisfeitas, certo é que o salto cuantitativo que isa sociedade técnica ofrécelles non ten correlato posible nun salto cualitativo. Satisface pseudonecesidades creadas de antemán por ises hylicos «que xa non son os vulgares inxenuos…, senón os bárbaros armados das armas da cultura» de que nos fala o Risco, e como tal a satisfacción queda en pseudo-satisfacción. O home devén alienado e cae a frustración.
A inadaptación dos uns nace pois co novo sistema, a dos noutros nace dentro díl. Contra ista situación de frustración pódese responder ou ben en forma de desintegración, ou ben dun xeito «activo-revolucionario». O ¿qué facer?, xurde nuns e noutros i é entón cando ambos, coma homes de esprito, desbotan –coma di Risco– (e penso que tamén os beatniks reaccionan do mesmo xeito) o medio natural senón o medio social que os arrodea. «Non condenámola natureza. Po-la contra, rousseaunianamente –mellor diría superrousseaunianamente– paseabámos pol-a campía, e máis ainda pol-a aldea, o monte: sintiámos xa daquela a intimidade da paisaxe, e atopabámoslle millor paladar canto máis salvaxe, canto menos aparecera profanada pol-a man do home». Iste senso da vida de Risco, penso eu, vémolo nos Beatles:
He is realnewhere man
Sitting in his newhere land
faking all his newhere plans
for no one
(É un home de ningunha terra
Sentado na súa terra de ninguén
trazando plans valeiros
pra ninguén.)
John Lennon: Rubber soul
Ista solución de afastarse, de percurar o lonxano do home, e non profanado pola súa man, conduz á percura do Katmandú. A roita faise infinda nun xogo de ideas e terra. O Carlyle, Coleridge, Rossetti, Poe, –dos que tanto gostaba Risco–, entrelázanse co Afghanistán, Nepal, Pakistán… camiño da India até o Katmandú beatnik. Os nosos autores tamén andiveron «pelegrinando, –di Risco–, pol-as cosmogonías e pol-as culturas en demanda do insólito… Eu mismo mentinme a estudá-las relixións da India, as seis Darshanas ortodoxas, os sistemas disidentes de Sidharta e de Mahavisam, as filosofías malditas dos Lakayata, dos Saktistase dos Thougs…» O Katmandú é o que dará ós un e ós outros o percurado: o estado de Prateykabudha; é decir, o estado da súa salvación individual.
Mais veleiquí que iste aparellamento de ideas escáchase. Escáchase no Katmandú galego por obra e gracia da Revolución Rusa. Entón, –coma Cuevillas –, «diante do espectáculo dunha Moscovia co traballo obligatorio nas fábricas, coa ciencia oficial levada ós últimos estremos, cun teatro e un arte sociás, pousamos o Hymatón dos gregos, o albornoz dos árabes e as túnicas do Oriente e vestindo a chaqueta démos en ollar afincadamente, arredor nosa»[6].
Foi entón cando o camiño galego convírtese en Nirmanakaya, o que fai que aquela intervención deveña, –coma di Risco–, na «estroversión na obra social, procurar conformar o mundo á nosa visión, salvar os valores». É entón cando aquél Gregorio Samsa de Kafka deixa de ser o monstruoso insecto para se convertir no
Adrián da novela de Otero Pedrayo, que «soñaba que nas cátedras e nos púlpitos volveran a soar as voces de todos os mestres do mundo, e, dinantes que outras, as voces galegas que xermolaban escuramente na Galicia. Eles ceibarían o esprito da Terra… De igual a igual, Adrián pensaba ser o tipo dunha xeneración, e co optimismo coidaba que no mesmo inverno outros galegos, todos os ben intencionados, todos os que pensaran con lealtade, chegarían á súa liberación, que era a liberación da Galicia en ben de Europa, do Mundo e do novo Esprito Inmorredoiro».
La Voz de Galicia, 18 de xullo de 1971, «suplemento dominical», p. 26.
[1] Cartas a un mozo galego, Correspondencia con Xosé Luís Allué (1953-1957). Ramón Piñeiro. Ánxel Fole, Celestino F. de la Vega, Camilo Gonsar, Luís Pimentel, Cesáreo Saco, Pierre Labadie, Uxío Novoneira, Xesus Alonso Montero, Xaime Magariños, Vigo, Galaxia, 2005.
[2] Poema do que existe tradución galega. Aimé Césaire: Caderno dun regreso á terra natal, Santiago de Compostela, Laiovento, 2019, tradución de Miguel Ángel García Fernández.
[3] Lembremos que Luís Bouza Brey Villar foi militante do Partit Socialista de Catalunya, logo fundador de Ciudadanos e cando perdeu unha votación neste partido pasouse á UPyD, de Rosa Díez, da que dimitiu no 2007. A última vez o que vin foi nun acto na galería Sargadelos de Barcelona. Acto que debía estar promovido polo PSC, xa que un dos que falou foi José María Sala. Bouza dirixiuse ao publico (maiormente galego) en castelán porque dicía que non dominaba o noso idioma. En fin. Para salvar honras, haberá que dicir que, cando pronunciou estas palabras, Sala botoulle unha ollada criminal.
[4] Estes versos son o retrouso de «Eleanor Rigby».
[5] No orixinal hai un salto de liña que vai até a penúltima. O artigo está transcrito tal cal apareceu en La Voz de Galicia, só se corrixiron as grallas.
[6] Aquí Andrés Salgueiro sufriu un lapso, no orixinal é «arredor de nós» no canto de «arredor nosa»
