Lembranza de Raymond Queneau, no seu 50.º cabodano
Xesús González Gómez.
Novelista, poeta ensaísta, director de enciclopedias, guionista cinematográfico, responsábel dos servizos literarios da Radio Televisión Francesa, fundador de Oulipo (Ouvroir de littérature potentielle), tradutor, editor, etc., Raymond Queneau (1903-1976), tamén exerceu de «transcritor»: transcribiu e editou Introduction à lecture de Hegel, de Alexandre Kojève, «Leccións sobre a Fenomenoloxía do Espírito profesadas na École des Hautes Études», leccións ás que asistiron como «oíntes» o máis «selecto» da intelectualidade francesa da época. Na presentación, Queneau escribe: «Escusámonos pola composición algo disparatada desta obra, cuxo núcleo esta formado polas notas tomadas, de xaneiro de 1933 a maio de 1939, no curso que deu Alexandre Kojève na École Pratique d’Hautes Études (2ª sección) co título A filosofía relixiosa de Hegel e que era en realidade unha lectura comentada da Fenomenoloxía do espírito»; con todo, Queneau avisa de que o seu «autor» revisou o texto. Queneau foi tamén un escritor interesado polas matemáticas (con máis saber destas que, por exemplo, Rafael Dieste, segundo os especialistas na cuestión), a maioría dos seus escritos sobre o tema están recollidos no volume Bords: Mathématiciens, précurseurs, encyclopédiste (París, Editorial Hermann, 1963), volume que «navega» polos alzadoiros da miña biblioteca).
Pertenceu ao primeiro grupo surrealista, do que se separou en 1929, non por diverxencias ideolóxicas, senón familiares, en certo sentido: estaba casado cunha curmá da primeira muller de André Breton, Simone Khan, da que naquel momento o autor do Manifesto do surrealismo estaba en proceso de divorciarse. Antes, en 1925-1927 fixo o servizo militar no Marrocos e unha vez acabado este traballou na Banque Nationale. Pódese afirmar que a partir de 1932 empeza a crear a súa voluminosa obra, mais é despois publicación (e posterior versión cinematográfica de Louis de Malle) de Zazie dans le métro en 1959 que salta á «popularidade». A partir dese momento, e até o ano da súa morte, sempre estivo no primeiro plano da literatura francesa do seu tempo, malia a época do Nouveau roman, que, agora, afirman os críticos galos que torpedeou a literatura. O certo é que até hai ben poucos anos, de 1960 até case o 2000, salvábase na literatura (na novela) gala a obra de escritoras e escritores maduros como Marguerite Yourcernar, Julien Gracq, algunha cousa de Genet o propio Queneau, e os menos nouveau roman deste ciclo de narrativo: Claude Simon, Michel Butor ou Nathalie Sarraute (desta, sobre todo, Enfance, unha das súas últimas obras). E, curiosamente, novelas escritas por escritores franceses de adopción, como Jorge Semprún, Agustin Gómez Arcos ou escritores francófonos de África ou das Antillas.
Dez anos despois do pasamento de Queneau, a editorial Gallimard, do que era asesor áulico e un dos directores da prestixiosa colección de clásicos de todos os tempos La Pléiade, publicaba o seu dietario de 1939-1940, anos en que e convertera ao catolicismo (o que fixo que o seu compañeiro de mocidade, Michel Leiris, o puxese a feder) e en 1996, a mesma editorial, deu ao prelo o segundo tomo de memorias (que inclúe estes dietarios), que van de 1914 a 1965. Do primeiro volume, hai unha tradución catalá co título: Dietari 1939-1940, seguit de Filósofos i bergants (Editorial Pòrtic, 1987).
De Queneau están traducidas ao galego dúas das súas obras máis coñecidas: Zazi no metro e Exercicios de Estilo (Laiovento, 2009, e Xerais, 1995,respectivamente) ambas traducidas, coa calidade e esmero de todas as súas traducións, por Henrique Harguindey, a segunda coa colaboración de Xosé Manuel Pazos. Obras, traducións, cuxa visita recomendamos encarecidamente.
Álvaro Cunqueiro, o 5 de maio de 1965, traducía, co pseudónimo de M. Mª Seoane, o poema de Queneau Arbres (Faro de Vigo 5 de setembro de 1965), e en 1976, co gallo do pasamento do autor, o poema «Non teño medo», (Faro de Vigo, 31 de outubro de 1976), tradución que non asinaba. «Arbres», non sei a que libro de poemas de Queneau pertence. O segundo «poema», é a tradución das cuartetas 1, 3 e 4 do poema «Eu non teño medo», que consta de 8, incluído no libro L’Instant fatal.
Como lembranza de autor de On est toujours trop bon avec les femmes, cincuenta anos despois da súa morte entregamos en tradución diversos escritos seus: «Cando o espírito…», o seu derradeiro escrito surrealista, publicado no número especial (é dicir, «fóra de serie») da revista belga Varietés dedicado ao surrealismo: «Le surréalisme en 1929») e aparecido en xuño dese ano; unha serie de recensións publicadas na revista La Critique sociale, revista do Cercle communiste démocratique, oposición de esquerdas ao Partido comunista francés e á III Internacional, dirixida por Boris Souvarine, e na que escribían, entre outros, os ex-surrealistas como Michel Leiris, Jacques Baron e o propio Queneau, e contaba entre os seus colaboradores a xente como Georges Bataille, Simone Weil, Jean Bernier (que procedía do Partido comunista e acabou apoiando ao Mariscal Pétain), o historiador Gérard Walter, Karl Korsh, Pierre Pascal, o gran Paul Bénichou ou o fiel (a Souvarine) Lucien Laurat, un marxista austríaco, fundador do partido comunista daquel país e que, como Souvarine, acabou no máis perfecto anticomunismo intelixente, aínda que manipulable: o Instituto de Estudios Políticos franquista publicou un libro seu, non se se lle pediron permiso: Problemas actuales del socialismo (1962), e autor un escrito interesante, se ben discutibel: Stalin, la linguistique et l’impérialisme russe, etc[1]. As recensións, de Bataille ou Baron que apareceron nesta revista, eran todas polo estilo das que reproducimos de Queneau. Hoxe, se a alguén se lle ocorre facer recensións deste tipo, teríao difícil: querelas e visitas ao xulgado de garda cada semana ou mes, dependendo da periodicidade, do medio, e, ademais, as bágoas dos autores asolagarían o país. Traducimos tamén uns fragmentos do seu poema «Para unha arte poética» e reproducimos a versión de «Arbres» de Cunqueiro e traducimos por enteiro o poema «Non teño medo», incluíndo nesa tradución estrofas vertidas polo mindoniense. Para acabarmos, recomendámoslles, e outra vez encarecidamente, a lectores e lectoras a visita á obra de Queneau. E aos afeccionados aos xogos literarios, a compra da edición especial de Cent mille milliards de poèmes «Este libriño que lle permite a calquera compor a vontade cen billóns de sonetos, todos regulares por suposto, concibino e realiceino inspirado máis no libro infantil titulado Cabezas de reposto que nos xogos surrealistas do tipo “Cadavre exquis”. En suma, é unha especie de máquina para fabricar poemas, mais en número limitado; é certo que este número, aínda que limitado, proporciona lectura para case douscentos millóns de anos (lendo vinte e catro horas ao día)», dixo Queneau.
Algunhas recensións de Queneau en La Critique Sociale
Paul NIZAN: Aden, Arabia (París, Riede, 1 vol. In-16 de 225 p.)
Existe na hora actual unha literatura chamada «de esquerdas», sen dúbida cualificada así porque expresa certas ideas liberais en medio de pequenas frases unicamente compostas de substantivos. Espérase desta maneira que se «avance» tanto en retórica como en política. O Sr. Paul Nizan remata de entregar un novo espécime deste xénero de galimatías destinado a enmascarar as mais aterradoras confusións ideolóxicas. Trátase esta vez dun «normalien» [alumno da École Normale superiéure] que intenta «evadirse», pasa unha tempada en Adén e regresa a París con opinións precisamente «avanzadas». O autor desta historia insignificante diserta sobre o homo economicus (unha das pasaxes máis ridículas do libro) ou sobre a vaidade das viaxes sen dubidar un só instante do baleiro das súas ideas, da falsidade dos sentimentos que intenta expresar e do desfasado dos temas literarios en que se comprace.
La Critique sociale, nº 2, xullo de 1931.
Madeleine ISRAËL. Jules Romains, sa vie, son oeuvre (París, Kra, 1 vol. In-16 de 251 p.).
Jules Romains que foi, seica, un bromista no seu tempo, acabou por obter un lugar abondo honorábel nesta literatura francesa que se vai desecando dende Vieux-Colombier a Les Nouvelles littéraires. A Sra. Israël estuda a súa obra cunha grande atención: sete sentimentos dominantes, cinco elementos do cómico, tres fases na produción da imaxe romainsiana; é moi interesante. Hai tamén unha bibliografía e mesmo unha iconografía que nos informa que Jules Romains ten unha moi bonita colección de retratos de Jules Romains. En fin, sinalemos a táboa de materias que permite pechar con alivio un libro que era inútil abrir.
Venceslas BRENT: Les Pierres vivantes (París, Gallimard, l vol. In-16 de 370 p.)
Podémonos preguntarnos que interese presenta a publicación dunha «Colección polaca» senón é para demostrar que alá tamén se fai literatura. Non é este relato romántico-medievaloso, ao que non faltan nin os estirxes nin as copas e outras curiosidades, que nos persuadirá de que a vangarda da civilización se acha nas beiras do Vístula.
La Critique sociale, nº 4,decembro de 1931.
Guglielmo FERRERO: La Fin des aventures. Guerre et Paix (París, Rieder, 1 vol. in-16 de 336 p.).
Pode semellar extraordinario que, nos nosos días, un historiador «de renome» poida abordar o problema da guerra e da paz sen ter en conta fenómenos económicos. É non obstante é o que fai o Sr. Ferrero; trata a guerra unicamente dende o punto de vista moral, o que é evidente o seu dereito, mais o que non lexitima en absoluto a súa filosofía da historia. Opón as guerras mesuradas e clásicas que se facían os reis no século XVIII e as guerras «hiperbólicas» e «desencadeadas» que se fan as nacións despois da Revolución francesa. É a idea de xustiza a que, segundo el, arruinou a profesión; e, nostalxicamente, o Sr. Ferrero fala daquelas campañas sen batallas, daquelas finas manobras, daquel xogo da guerra co cal, baixo Luís XV, os xenerais se divertían. Que lamentábel é que o Sr. Ferrero non se atrevera a falar de Fontenoy! Mais que conclúe el destes xuízos de valor bastante gratuítos? Regresar a este método parécelle, a pesar de todo, imposíbel; propón un tratado de paz entre Francia, Alemaña, Inglaterra e os Estados Unidos, válido por cincuenta anos. Logo, xa se vería. En cincuenta anos de paz, di o Sr. Ferrero, «o espírito humano podería… volver encontrar unha concepción humana da vida, da sociedade, do traballo, da guerra (sic) e da paz» e sobre todo podería «saír do equívoco revolucionario» (p.114). Unha nova Santa Alianza, velaí o que o eminente historiador propón (fai el mesmo a comparación), pois despois de todo, o que espanta non é tanto a guerra como a revolución. E é para evitarmos as revolucións non hai que facer guerras – sen isto…
Para o Sr. Ferrero, os problemas sociais só se formulan en termos de populacho ou de finas flores da civilización, de masacres horrorosos ou de orde moral, de Cristo ou do Anticristo. (!)
«Somos ricos, poderosos, sabios», escribe –non confesa francamente a natureza deste «nosoutros»! Caricatura da realidade social, ignorancia da realidade económica –é así, seica, como se ensina a historia na Escola de Altos Estudos internacionais de Xenebra.
La Critique sociale, nº 5, marzo de 1932.
Paul NIZAN, Les Chiens de garde (París, Rieder, 1 vol. In-16, 285 p.)
A filosofía revolucionaria está tan pobremente representada en Francia que sería motivo de felicitación a aparición dunha obra dedicada a ela. O libro do Sr. P. Nizan fai no entanto preferir a nada. Máis aínda que a «traizón» da filosofía burguesa, mostra a degradación da ideoloxía chamada «marxista-leninista». Non é que os violentos ataques do autor conta a Sorbona filosofante non estean xustificados; é bo mostrar que o idealismo máis «puro» pode xustificar a máis baixa das morais. Hai sobre este punto pasaxes interesantes (especialmente as notas B e I). Fóra disto, o novel teórico deste libro é tan baixo (e preguntámonos ás veces se non é voluntariamente tan baixo), o pensamento tan degradado, que as citas de Marx desentoan. E cando despois de ler unha cita Marx se volve encontrar o texto do citador, a caída é tan grande que nos preguntamos como o segundo ousa reclamarse do primeiro. A tarefa fixada por Nizan á filosofía revolucionaria, comparada á tarefa que lle asignaba Marx, constitúe o máis aterrador testemuño da indixencia teórica dos «marxistas-leninistas).
La Crítique sociale, , nº 6, setembro 1932.
Julien BENDA: Discours à la nation européenne (París, Gallimard, 1 vol. In-16 de 237 p.).
O Sr. Benda diríxese non á nación europea en si mesma (o que sería unha broma de dubidoso gusto) senón aos «letrados» (clercs) que desexan a súa realización e non lles aforra consellos. Deberan deplorar a desaparición do latín; murchar Maquiavelo e podrecer Bergson; exaltar a cultura no sentido greco-romano; volver ao apolinismo e desprezar a orixinalidade; volver o nacionalismo ridículo e odioso; criticar severamente os «inimigos naturais de Europa»: os artistas, os mercadores de canóns, os románticos do heroísmo, os campións da orde e os bergsonianos. A fin de contas, «Europa será un momento da realización de Deus no mundo». En todo isto hai, como se ve, para comer e beber -e sobre todo para vomitar.
Louis HOYACK: Les Aubes de l’Humanité (París, Rivière, 1 vol. in-8º de 267 p.).
O autor proponse «reconstituír unha historia á vez verdadeira e edificante». Para isto, comeza por proclamar a veracidade do Antigo Testamento; mais como doutra parte é darwiniano (recoñéceste?) isto arrástrao a nos explicar que é «de Adán que debeu emanar a forza espiritual que creou dunha muller simio-hominiana a primeira muller “Eva”. Neste sentido Eva foi creada dunha costela de Adán»
Se se desexa estudar as «albas» da Humanidade é, xa que logo, preferíbel documentarse noutra parte.
La Critique sociale, nº 9, setembro 1933.
PARA UNHA ARTE POÉTICA (fragmentos)
Un poema é moi pouca cousa
apenas máis que un ciclón nas Antillas
que un tifón no mar de China
un terremoto en Formosa
Unha inundación do Iang Tse Kiang
que te afoga cen mil chineses dun só golpe
zas!
nin sequera é tema para un poema
Moi pouca cousa
Divertímonos moito na nosa pequena vila
imos construír unha nova escola
imos elixir un novo alcalde e cambiar os días de feira
estabamos no centro do mundo atopámonos agora preto do río océano que rilla o horizonte
Un poema é moi pouca cousa
3
Ben colocadas ben escollidas
algunhas palabras fan unha poesía
abonda que se amen as palabras
para escribirmos un poema
non sabemos sempre o que dicimos
cando nace a poesía
logo hai que procurar un tema
para titular o poema
mais outras veces coramos rimos
ao escribirmos poesía
sempre hai algho (kékchose) de extremo
un poema
7
Cando os poetas se aburren ché-
Galles coller unha pluma para escribiren un po-
Ema comprendese nestas condicións que isto can-
Se un pouco ás veces a poesía a po-
Esía.
9
E se esta noite
escribo un poema
para a posteridade?
recoiro
que boa idea
síntome seguro de min
alá vou
e
á
posteridade
digo merda e remerda
e reremerda
que engano tan gracioso
a posteridade
que esperaba o seu poema
ah pero
11
Un tren que asubía na noite
É un tema poético
Un tren que asubía en Bohemia
É o tema dun poema
Un ten que asubía melod’
Iosamente é para unha oda
Un tren que asubía coma un peto
É ben tema de soneto
E un tren que asubía coma un ourizo
Fai toda unha epopea
Só un tren asubiando na noite
Fai un tema de poesía
NON TEÑO MEDO
Non, non temo a morte das miñas entrañas
nin a morte do meu nariz ou dos meus osos.
Tampouco temo moito este mosquitiño
que se bautizou Raymond dun pai dito Queneau.
Non me preocupa para onde vai a lectura
os peiraos os gabinetes o po e o aburrimento
Non teño medo disto que que tanto escribo
e destilo a morte nalgunhas poesías
Verdadeiramente non teño medo. A noite vais [e] doce
entre os bordes legañosos dos párpados dos mortos.
Ela é doce a noite caricia dunha rosada
a mel dos meridiáns dos polos sur e norte.
Non teño esta noite. Non temo o sono absoluto
que debe ser tan pesado coma o chumbo,
tan seco como a lava, tan negro como o ceo,
tan xordo como un mendiño laiando
en medio dun ponte.
Temo moi a desgraza o loito e o sufrimento
e a angustia e a mala sorte e o exceso da ausencia
Temo o abismo obeso onde xace a enfermidade
e o tempo e o espazo e os agravios do espírito
Mais non temo a ese lúgubre imbécil
cando veña collerme coa punto do seu escarvadentes
cando vencido terei un ollo vago e plácido
cedido todo o meu coraxe aos roedores do presente
Un día cantarei a Ulises ou a Aquiles
Eneas ou ben Dido Quixote ou ben Panza
Un día cantarei a felicidade dos apáticos
os praceres da pesca ou a das vilas
Hoxe moi cansado polo hora que se enrosca
xirando coma un asno arredor da esfera
permitide mil escusas a este cranio –unha bola–
por murmurar queixoso a canción do nada
[As cuartetas en cursivas foron as traducidas por Álvaro Cunqueiro e publicadas en Faro de Vigo o 31 de outubro de 1976, tradución non asinada e que acompañaba o artigo: «Os días dos mortos: Mori Arimasa e Raymond Queneau». Ao non avisar de que son fragmentos dun poema, quen as le pode pensar que é un poema, o que, como vemos, non é certo. Respectamos escrupulosamente a tradución de Cunqueiro, xa que Queneau, como a maioría dos poetas franceses saídos do surrealismo, non puntuaban os versos, non só ao final destes, senón en medio –é dicir, algo que se pode considerarse coma un punto e seguido. O e do primeiro verso da terceira cuarteta, que vai entre corchetes, ou ben perdeuse na máquina de escribir do mindoniense ou nas linotipias do Faro. O segundo verso da sétima cuarteta no orixinal di así: «Enée ou ben Dindon Quichote ou ben Pança» –as cursivas son nosas–, xogo que ao traducir o verso ao galego se perde.]
[1] Aquí, a colección enteira da revista.
