Ler a Robert Desnos no seu 80.º cabodano
Cen anos de surrealismo
Xesús González Gómez.
Este 2025 celebrarase o 80.º aniversario da morte do poeta Robert Desnos. Poeta que foi surrealista. Pódese dicir que sempre o foi, malia abandonalo na «gran crise» de 1929 e escribir no panfleto «Un cadavre», contra André Breton.
Non caeremos no erro de dar datos da súa biografía, queremos, simplemente, entregar unha mínima antoloxía de poemas seus e escritos sobre el, e reafirmar que foi, sempre, malia todo, surrealista. Na biografía que lle dedicou a súa amiga Dominique Desanti: Robert Desnos, le roman d’une vie (Paris, Mercure de France, 1999) a autora explica, segundo as súas propias palabras, que coñeceu e frecuentou o poeta «de 1938 a xaneiro de 1944, durante os seus derradeiros anos de liberdade. Foi arrestado o mes seguinte e nunca máis volveu» (op. cit., p. 12). Afirmo que Desnos nunca abandonou o surrealismo, aínda que unha vez expulsado do grupo, e nos primeiros anos, usou da rima e de formas que, en certo modo, o surrealismo aborrecía. Non o abandonou, mesmo logo de ser mallado criticamente por Louis Aragon[1]. Afirmación que confirma, en certo modo, a biografía de Desanti. No capítulo dedicado á Asociación de Escritores e Artistas Revolucionarios (comandada polo Partido Comunista Francés e ás ordes directas de Moscova) e do Congreso Internacional de Escritores para a Defensa da Cultura (curioso é salientar que de tal nome, con cambios nada significativos, se apropiaron os escritores e artistas anticomunistas despois de 1948: Congreso para a Liberdade da Cultura, financiados directamente polos servizos secretos estadounidenses), Desanti constata que «Robert non irá ao congreso. En 1941, díxome: “Non obstante, foi un grande acontecemento e sen dúbida equivoqueime, mais os meus vínculos con Crevel e Breton, a pesar das nosas disputas, continuaban a ser demasiado fortes» (op. cit., p. 284). Digamos que, felizmente, os seus vínculos con Crevel e Breton salvaron a Desnos de caer na infamia en que caeu o Congreso, que foi nin máis nin menos que un congreso á gloria da URSS stalinista, xa que nese congreso chegou afirmarse que no país dos soviets non había represión e se gozaba dunha verdadeira liberdade. (Por non falarmos das malleiras ao comunista italiano Alfonso Leonetti (compañeiro de Gramsci en L’Ordine Nuovo, nos corredores da sala onde se desenvolvía tal congreso, entre outras, e demasiadas, «vicisitudes» acontecidas en tal «acto»). Equivocouse Desnos? El pensaba que si en 1941… Que pensaría de vivir, en 1960, por exemplo, despois dos xuízos nas democracias populares, a invasión de Hungría, etc.? Non fagamos ucronías.
Á parte de poemas e algún texto de Desnos[2], entregamos, tamén, algunhas opinións sobre Desnos, de Artaud e Breton. Quere ser unha homenaxe tanto ao poeta francés coma unha lembranza de aqueles que morreron nos campos de concentración nazis, onde Desnos foi parar, falecendo no de Terezin (Checoslovaquia) pouco despois de ser liberado e cando lle faltaba menos dun mes para cumprir os corenta e cinco anos de idade.
VENTO NOCTURNO
No mar marítimo perdéronse as perdas
Os mortos morren cazando os cazadores
Danzar en círculo un corro
Deuses divinos! Homes humanos
Cos meus dedos dixitais racho un cerebro cerebral
Que angustiosa angustia
Mais as amantes amatorias teñen cabelos peludos
Ceos celestes
Terra terrestre
mais onde está a terra celeste?
(de Langage cuit)
SOÑEI TANTO CONTIGO
Soñei tanto contigo que perdes a túa realidade
Hai aínda tempo de alcanzar ese corpo vivo e de beixar nesa boca o nacemento da voz que me é tan querida?
Soñei tanto contigo que os meus brazos, afeitos a abrazar a túa sombra, a se cruzar no meu peito non se pregarán ao contorno do teu corpo, talvez.
E que, diante da aparencia real do que me atormenta e me goberna dende hai días e anos sen dúbida convertereime nunha sombra.
Oh balances sentimentais.
Soñei tanto contigo que sen dúbida non é xa tempo de que esperte. Durmo de pé, o corpo ofrecido a todas as aparencias da vida e do amor e ti, a única que conta hoxe para min, máis difícil seríame tocar o teu fronte e os teus labios que os primeiros labios e o primeiro fronte que atope.
Soñei tanto contigo, camiñei tanto, falei, deiteime co teu fantasma que non me queda talvez nada senón ser fantasma entre os fantasmas e cen veces máis sombra que a sombra que se pasea e se paseará alegremente polo cuadrante solar da túa vida.
(de À la mystériuse)
As lendas de Aragon
Cando Robert Desnos morreu tiña consigo diversos papeis. Louis Aragon foi delegado polo Comité Nacional de Escritores Franceses a Praga para retornar os restos do poeta morto. Entre os papeis había uns escritos en checo. Aragon, que non sabía palabra de checo, entendeu que un poema que estaba en checo era o último poema de Desnos. Aragon fixo retraducir o poema ao francés e presentouno como o «derradeiro» poema de Desnos, dedicado a Youki, e como tal deu a volta ao mundo: case todo o mundo o coñeceu no seu día e case todo o mundo con el se conmoveu con el. A verdade é que era un fragmento dun poema de Desnos (do que acabamos de entregar unha versión ao galego), escrito en 1926, que traducira ao checo Josef Stuna. Youki, porén, sabía que ese non era o último poema de Desnos e que, en realidade, non estaba dedicado a ela. Como avisamos, era o fragmento dun dos sete poemas que en 1926 Desnos dedicou «à la mysterieuse». La «mystérieuse» era a actriz Yvonne George, o amor inalcanzábel de Desnos até que coñeceu a Youki; Yvonne morrería en abril de 1930 de resultas da súa drogadicción.
A POMBA DO ARCO
Maldito
sexa o pai da esposa
do ferreiro que forxou o ferro do machado
co que o leñador abateu a aciñeira
coa que se esculpiu a cama
onde se xerou o bisavó
do home que conducía o coche
en que túa nai
atopou a teu pai.
(de Langage cuit)
NO PASARÁN[3]
Noites, Días e noites sombríos!
Lume, sangue e escombros!
Sangue claro dos libres Españois!
Si por España e a liberdade
Un sangue puro baña o noso chan
Pola humanidade!
No! No pasarán!
Lume, avermella a fragua
Os que nos degolan
Por este ferro racharemos o seu corazón
Os que incendiaron as casas
Os que mataron a nosos irmáns, a nosas irmás
Nunca nos vencerán
No! No pasarán!
Quen arrastra cadeas?
Quen sementa o odio?
O fascismo e todos os seus banqueiros
Teñen o ouro, teñen canóns
Pero nós loitamos polo mundo enteiro
Vencerémolos!
No! No pasarán!
Necesitamos armas
É un berro de alarma
Cómpren balas e fusís
Aos resplandores do fogo, ás chamadas de alarma
Combatemos coas nosas ferramentas
Todos eses asasinos
No! No pasarán!
De toda a terra
Veñen voluntarios
Para loitar ao noso carón!
Gloria aos amigos que se reuniron connosco
Na sanguenta e gloriosa cita
Erguen o puño
No! No pasarán!
Mortos nas barricadas
Nosos camaradas mortos
Chega o día, seredes vingados
O día nace co fogo dos combates
Coa morte dos bárbaros sublevados
Tocamos a morto para eles
No! No pasarán!
Que o día naza
Sobre este pesadelo
Para os homes do universo
Para os traballos de paz e de amor
Esforzarémonos verán e inverno
Ah! chega ese día
Sí pasaremos![4]
CHAN DE COMPIÈGNE
CORO (con moita presa e como a solaparse)
Rocha calcaria e pedernal e herba e rocha calcaria e pedernal[5]
E pedernal e po e rocha calcaria e pedernal
Herba, herba e pedernal e rocha calcaria. Pedernal e rocha calcaria
(a ralentí)
Pedernal, pedernal e rocha calcaria
E rocha calcaria e pedernal
E rocha calcaria…
UNHA VOZ
Nalgunha parte entre L’Hay-les-Roses
E Bourg-la-Reine e Antony
Entre as rosas de L’Hay
Entre Clamart e Antony
CORO (moi rítmico)
Rocha calcaria e pedernal – rocha calcaria e pedernal
E rocha calcaria
E pedernal e rocha calcaria e pedernal e rocha calcaria
E pedernal
UNHA VOZ
Entre as rosas de L’Hay
E as árbores de Clemart
Vistes as sereas
A serea de Antony
Que cantaba en Bour-la-Reine
E que aínda canta en Fresnes
CORO
Chan de Compiègne
Terra feraz e non obstante estéril
Terra de pedernal e rocha calcaria
Marcamos as pegadas das nosa solas
Para que un día a choiva de primavera
Descanse alí coma o ollo dun paxaro
E reflicta o ceo, o ceo de Compiègne
Coas túas imaxes e os teus astros
Cargada de lembranzas e de soños
Máis duro que o pedernal
Máis dócil que o rocha calcaria baixo o coitelo
UNHA VOZ
En París preto de Bourg-la-Reine
Deixei sós os meus amores
Ah! que os anainen as sereas
Durmo tranquilo, oh! meus amores
E collo, en L’Hay, as rosas
Que vos levarei un día
Cargadas de perfumes e de soños
E, coma as vosas pálpebras, abertas
Á luz do sol dunha vida
Ateigada de chispas coma un pedernal
Luminosa coma o rocha calcaria.
CORO (alternado)
E rocha calcaria e pedernal e pedernal e rocha calcaria
Chan de Compiègne!
Chan feito para camiñar
E a longa estación das árbores
Chan de Compiègne!
Semellante a todos os chans do mundo
Chan de Compiègne!
Un día sacudirémonos o po
No teu po
E partiremos cantando.
«Aujourd’hui aconsella ler hoxe»[6],
Le Paysan de Paris, por Louis Aragon
Un libro áxil e que non envellece. É que pertence á mocidade do autor e a un momento de París. Dende a defunta pasaxe da Ópera até os sempre verdecentes Buttes-Chaumont arrástravos a través de rúas e lembranzas onde o que eran recordos na época mestúrase a un presente que agora el mesmo non é máis que lembranza. Mais o que debemos considerar coa maior atención é a escrita deste libro que pertence, antes que nada, á Biblioteca surrealista. E a este respecto, non paga a pena sinalar aquí que ningún dos que formou parte deste movemento, calquera que for a orientación nova da súa vida, non se avergonzou de pertencer a el? O surrealismo era, entre outras moitas cousas, unha rebelión contra a mediocridade. Os mediocres non están dispostos a esquecelo e, sempre, están dispostos a se vingaren dos merecidos golpes que recibiron. Avaliarase máis tarde, mesmo se a fonte se secou, canta auga pura verteu para a vida do espírito. O resto, disputas, enfados, controversias só pertencen aos propios antigos surrealistas. Deles depende o proceso. No que respecta aos imbéciles e aos mediocres, aos arteiros como aos pobres de espírito, que calen. Falábavos de Le Paysan… Veredes de que lado se acha o talento, a honestidade de pensamento e o xenio francés.
Aujourd’hui, 23 de outubro de 1940.
Traducir a poesía
O señor Pierre Pascal acaba de asumir unha tarefa perigosa publicando no Mercure de France unha tradución en verso dos Poemas de Edgar Poe. A primeira palabra que vén á mente lendo estas páxinas ateigadas de tedio, é que o grande Edgar Poe non merecía esta traizón. Con efecto, se o libro fose lido por un curioso de Poe, curioso ignorante das traducións de Baudelaire e de Mallarmé, o que sería o colmo, non podería máis que renunciar a proseguir o estudo dunha obra confusa, balbucinte e baleira de contido. É sorprendente que alguén intentara traducir de novo «O Corvo», do que Baudelaire deu unha versión contemporánea válida cando menos durante outros cincuenta anos, versión que Mallarmé non puido facer esquecer e que Armand Robin, posuidor dunha cultura e un pulo poético certos, só puido fallar. Se algunha vez a palabra «poesía» tivo un sentido, foi o dunha voz, un voo e unha emoción. Edgar Poe, aquí, ficou privado da primeira, do segunda e da terceira.
É que traducir e comprender son dous. O señor Pierre Pascal manexa o verso francés cunha rara torpeza e non sente a poesía sexa do tipo que for. O presente libro reunirase, na fábrica de papel cun certo número de obras sen interese que, recicladas, permitirán talvez a publicación de obras lexíbeis.
«Chroniques des temps présents», Aujourd’hui, 16 de setembro de 1942.
Esta «recensión» de Desnos mereceu dúas cartas do tradutor, Pierre Pascal, redactor en xefe da revista antisemita e fascista L’Appel. Meses antes, quen protestara, tamén no ton que o fai Pascal, fora Louis-Ferdinand Céline, do que poeta atacara o seu libelo Les beaux draps. Pascal enviou unha carta ao xornal e outra a Desnos. Traducimos fragmentos das dúas:
Carta de Pierre Pascal ao director de Aujourd’hui[7]
Señor Director:
Non quero demorarme en expresar as miñas queixas polo inmundo artigo que Desnos publicou hoxe contra min no seu xornal. O señor Desnos, recoñecido antifascista, enxudiado [enjuivé] de anteguerra, surrealista comunistoide, serviuse de vostede para un arranxo de contas. […]
Pierre Pascal a Robert Desnos
Coñecémolo, «Señor». Vostede non me coñece. Así o seu arranxo de contas de hoxe faime rir. Antifascista, enxudiado, perdido completamente, tal era vostede antes da nosa guerra. A súa derrota non lle permitiu sutilizar a gloria que os seus conxéneres e cómplices esperan aínda rapinar. Envía os meus libros á guillotina? Onde o enviarán o día da nosa Revolución? Porque os seus libros invendíbeis non valen mesmo doce «balas». […]
SOBRE ROBERT DESNOS
CARTA DE ANTONIN ARTAUD A YOUKI DESNOS
Rodez, 25 de xaneiro de 1946
Miña cara Youki:
Estou a facer un artigo sobre o libro de Robert Desnos publicado aquí, en Rodez, por Gaston Ferdière[8].
Gustaríame que o lese antes da súa aparición. Puiden envialo a Henri Parisot ou a Jean Paulhan para pedirlles que o publicasen nunha revista, mais darase de conta ao lelo de que fixen algo máis que a recensión do libro dun amigo por un amigo.
Gustaríame que ao lelo se comprenda algo, que quero volver ver un día a Robert Desnos para preguntarlle que pensa do seu fin e de todo o que sufriu, e que estou seguro de que volverei velo.
Podo pedirlle, unha vez lea o artigo, que o leve a Les Lettres françaises ou outro semanario que poida dar a un artigo sobre Robert Desnos toda a publicidade necesaria […][9].
ANTONIN ARTAUD
LA PLACE DE L’ÉTOILE[10]
La Place de l’Étoile de que se fala na peza de Robert Desnos non é a que resplandece ao final da Avenue des Champs-Élisées en París, senón que é o lugar [place] para buscar unha estrela [étoile] nunca aparecida no baleiro do corazón.
Os fantasmas existen, non cesa de repetir Robert Desnos ao longo deste anti-poema que sobre o destino das cousas pretende visibelmente dicir máis que toda a Traxedia. Este texto que non se parece a ningún texto coñecido, de feito non está escrito. Mais está aí, moito máis que moitas cousas escritas, quero dicir que hai estraños golpes de cicel en frío entre todas as palabras espectrais emitidas polos interlocutores, como dun home que quixese resistir á marxe do ser e facer saltar por dentro a vontade de elocución.
Porque de que se trata nesta obra senón, en efecto, de nada, quero dicir dese insán azar, desa emulsión imposíbel de ausencias onde sempre o improbábel sucede e nunca a realidade. – Unha ebulición a propósito de nada. – Mais eu véxoo como moito máis que iso, como a historia dunha alma que nunca puido vivir e que finalmente foi borrada da existencia polo tifo nun campo de exterminio.
Cando escribiu esta peza, Robert Desnos sentíase xa ameazado de morte, unha morte da que non cesaba de ver os fantasmas, e ao contrario que todos os homes el dicíao, non temía, el, ser tomado por un aluado. – Pois esta vida non é máis que un mundo de larvas e de fetos emitidos polo inconsciente mesquiño de todos os seres, e que non teñen outra preocupación e outro fin que o de vixiar, día e noite, as consciencias sospeitosas de non se querer render coma elas ao principio da inhibición [principe du refoulement].
Este principio humorístico non consiste en vestir os outros con pensamentos que non queren, senón en quitarlles as boas consciencias todos os pensamentos que reprimen para gozalos até que se descompoñan, para logo devolverllos descompostos e infectos e de lles facer mediante a inhibición soportar o peso desta infección, mentres que, un mesmo, se protexe contra ela. E é así que Robert Desnos morreu de tifo nun campo de exterminio onde o garda nazi tiña detrás e través del un exército de enmeigados xudeus e cristiáns. Porque Robert Desnos, autor deste anti-poema, La Place de l’Étoile, era ante todo un poeta que nunca puidera aceptar a vida, unha flor demasiado rara para este mundo que só viviu dende o seu nacemento frustrado e asfixiado. É vin no cristal da sala onde estou a escribir sobre el este artigo a alma de Robert Desnos axudarme a facer nas miñas costas o tau[11] aceirado da espada que manterá no meu corpo a memoria até o día do Xuízo. O libro de Robert Desnos foi publicado en Rodez por Gaston Ferdière. Alma perdida dende antes do desastre da primeira Atlántida e que dende hai tantos séculos se busca baixo unha morea innumerábel de mortos. Porque para el o culto da amizade non morreu.
Andre Breton
Sobre Robert Desnos[12]
[…]
Durante anos, Robert Desnos abandonouse Corps et biens[13] (é o título dun dos seus libros) ao automatismo surrealista. Intentei, pola miña parte contelo, dende o momento en que puiden temer que a súa estrutura individual non o resistiría. Si, continúo a crer quen nesta vía, superado certo límite, a desintegración ameaza. Sería unha historia demasiado longa. Enfadábase comigo, mais sería necesario estar alí para saber que ás veces rozaba o abismo. É a este prezo tamén que, entre nós, a inspiración (no sentido romántico do termo), non só se restableceron todos os seus dereitos senón que, ademais, non tivo que admitir ningún límite ao seu imperio. Esta lección deu os seus froitos e estamos lonxe de chegar ao final do que –inevitabelmente– debe seguir.
Nesta dirección, o papel de Desnos foi importante. No que foi a súa vida, nas atroces condicións da súa morte, máis alá do que nos puido separar, opoñer, non sen furia, penso fraternalmente.
[1] Louis Aragon, «Corps, âme et biens», in Le Surréalisme au Service de la Révolution, nº1, xullo 1930, p. 13-15, recensión de Corps et biens, de Desnos. O tútilo da frecensión podería traducirse: vida, alma e facenda.
[2] Para ver máis textos de Desnos en galego.
[3] As palabras en español van neste idioma no orixinal. «En 1932, logo en 1935, Desnos viaxou a España e fixo amizade con intelectuais e escritores hostís ao fascismo. Cando estala a guerra civil, en 1936, colócase inmediatamente a carón dos Republicanos, como testemuñan estes dous cantos publicados por primeira vez en Les Voix intérieures, Éditions du Petit Véhicule, Nantes, 1987», nota de Marie-Claire Dumas, en Robert Desnos, Oeuvres, París, Gallimard, 1999, Édition établie et présentée par Marie-claire Dumas, p. 825-826. O outro canto que menciona Marie-Claire Dumas é «Savez vous la nouvelle? García Lorca va mourir». Na páxina 824 deste volume, reprodúcese un fragmento da partitura manuscrita de Paul Arma para o canto «No pasarán».
[4] En español no orixinal.
[5] Robert Desnos escribiu este poema «Sol de Compiègne», no campo de internamento de Royallieu, entre a súa chegada ao campo de Compiègne, el 20 de marzo de 1944, e a súa saída para o campo de Flöha, dende onde sería enviado primeiramente a Auschwitz, logo a Buchenwald e, finalmente, a Terezin, onde, como se dixo, morreu a consecuencia do tifo. O poema foi publicado en L’Eternelle Revue (nº 1, nova serie), 1 de decembro de 1944, co pseudónimo de Valentin Guillois.
[6] Reproducido en Robert Desnos, Oeuvres, op. cit., p. 868.
[7] Os fragmentos de ambas cartas están reproducidos en Robert Desnos, Oeuvres…, op. cit., p. 882.
[8] Gaston Ferdière (1907-1990) Psiquiatra francés moi próximo dos surrealistas, membro do grupo «L’évolution psyquiatrique», autor de poemas e de ensaios, desde 1977 membro do Comité dos psiquiatras contra a utilización da psiquiatría con fins represivos e políticos. En 1935 participou con Breton no Congreso Internacional de Escritores para a Defensa da Cultura, despois, tamén con Breton, na experiencia das Casas de Cultura. Militou activamente en medios de esquerda, libertarios ou de educación popular; en 1990, o mesmo ano da súa morte, foi un dos primeiros asinantes de Chamamento contra o fascismo, contra a Frente Nacional de Jean-Marie Le Pen. Director do asilo de Rodez, internou a Artaud en 1943 –até 1946– a pedido de Robert Desnos. O tratamento dado a Artaud por parte de Ferdière é tema de vivas controversias entre partidarios e adversarios do psiquiatra. G. Ferdière defendeuse no volume de «memorias», Les mauvaises fréquentations, París, Simoën, 1978.
[9] Youki Desnos, Les Confidences de Youki, París, Fayard, 1957, reproducido en Robert Desnos, Oeuvres, op. cit., p. 1324.
[10] Antonin Artaud, Oeuvres complètes, T. XIX, París, Gallimard, 1984, reproducido en Robert Desnos, Oeuvres, op. cit., p. 1325.
[11] Tau, heráldica: Cruz de Santo Antón.
[12] Fragmentos das palabras de André Breton no filme de Jean Barran La Belle saison est proche, recollidas en André Breton, Perspective cavalière, Oeuvres complètes IV, París, Gallimard-La Pléiade, 2008, p. 979-980.
[13] Corps et biens, neste contexto: en corpo e alma
