Literatura e profecía (e 4)

Xesús González Gómez.

Nas entregas anteriores se ben falamos, un pouco, de profecía, non mencionamos a famosa «videncia»; famosa sobre todo a partir da carta de Rimbaud enviada o 23 de maio de 1871 a Georges Izambard. Mais pensamos que videncia e profecía son cousas abondo distintas, aínda que non o semelle, e por iso non falamos daquela. E a «videncia» rimbaudiana non vai, non pode ir, porque así o acouta o poeta, alén da propia obra. Mais non entremos nesas lerias.

Se a partir do simbolismo, ou dos simbolistas (sobre todo os franceses) a profecía (sic) é o poema, con Apollinaire o tema delimítase moito máis. Para este poeta, como para os románticos, falar dun mesmo significa «contarse», dicir o indicíbel, o segredo. Na poesía de Apollinaire, como na dos románticos, sempre existe a fonda certeza de que o verso fai, está a facer comprender outra cousa (Corrado Bologna, Invito alla lettura di Apollinaire, Milano, Mursia editore, 1979). Outra cousa que é, nin máis nin menos, que a vida. de aí que «as profecías» que deitan esta clase de poetas só poden ser sobre un mesmo[1].

Guillaume Apollinaire ten un poema, non precisamente dos mellores del, estamos que afirmar que dos peores, e, para min, o peor que lin del en calquera tempo, recollido en Calligrammes (1918), que se titula, precisamente, «Sur las prophéties», e que di así (traducimos):

Coñecín algunhas profetisas

Madame Salmajour aprendera en Oceanía a tirar as cartas

Alá abaixo tivo a ocasión de participar

Nunha saborosa escena de antropofaxia

Non falaba diso con calquera

Polo que respecta o futuro nunca se equivocaba

Unha botadora de cartas ceretana Marguerite non sei que máis

É igualmente hábil

Mais Madame Deroy é mellor inspirada

A máis certeira

Todo o que me dixo do pasado era certo e todo o que

Me anunciou verificouse no tempo que ela indicaba

Coñecín un descifrador de sombras mais non quixen que interrogase a miña

Coñezo un bruxo é o pintor noruegués Diriks

Espello roto sal derramado ou pan que cae

Poidan eses deuses sen rostro protexerme sempre

Polo demais non acredito mais miro e escoito e reparade

Que leo bastante ben as mans

Porque non acredito mais observo e cando é posíbel escoito

Calquera é profeta meu caro André Billy

Pero hai moito tempo que se lle fai crer á xente

Que non teñen ningún futuro que son ignorantes para sempre

E idiotas de nacemento

Que o asumiron e a ninguén se lle ocorre

Preguntarse se coñece o futuro ou non

Non hai espírito relixioso en todo iso

Nin nas supersticións nin nas profecías

Nin en todo o que chaman ocultismo

Hai ante todo unha maneira de observar a natureza

E de interpretar a natureza

Que é moi lexítima

[Ceretana, pertencente a Céret, vila dos Pireneos orientais. Non vén a conto, mais recomendo a súa visita, sobre todo polo seu Museo de Arte Moderna e as case vinte galerías de arte da localidade, e catro museos máis que pagan a pena: a localidade ten uns 7000 habitantes; André Billy, amigo, e biógrafo de Apollinaire.]

Apollinaire, católico militante, non esquezamos que nese gran poema que é «Zona» escribe: «Só ti en Europa non es vello oh Cristianismo / O europeo máis moderno es ti Pixo X», por só citar estes versos, era un asiduo «cliente» de videntes, lanzadoras de cartas, quirománticas, e outras herbas polo estilo. Mesmo, para algúns dos seus amigos, estes adiviñadores dirixían o seu vivir cotián. Mais se ben afirma que non acredita, o que si é certo que se acreditaba só era no que se refire ás «adiviñacións» persoais, é dicir, sobre unha persoa determinada, non sobre acontecementos máis ou menos xerais.

Non acredita nas profecías, mais el, sen querelo, oficia de profeta en O poeta asasinado, en que dous dos seus capítulos, «Persecución» e «Asasinato»[2], «conteñen unha descrición famosa dun pogrom de poetas. As editoriais son asaltadas, os libros de poemas arroxados ao lume, os poetas mortos a golpes.» Para Walter Benjamin, en «O surrealismo. A última instantánea da intelixencia europea» (Oeuvres II, París, Gallimard, 2000, p. 125), estes capítulos, e uns textos de Aragon, son profecías, e para comprendelas «para medir a importancia estratéxica da liña adoptada polos surrealistas, temos de ollar para o modo de pensar que prevalece entre os chamados intelectuais burgueses ben intencionados da esquerda. A este respecto, abonda considerar a súa actitude actual en relación a Rusia. […] Esta posición da esquerda burguesa caracterízase pola tendencia incorrixíbel de asociar a moral idealista á praxe política. É só opóndose aos compromisos desesperados das “opinións individuais” que podemos comprender certas características fundamentais do surrealismo ou, mellor dito, da tradición surrealista» (ibid. 125-127). Benjamin consideraba estes textos poéticos como «profecías», pouco imaxinaba que catro anos despois, despois de ser publicado o mencionado escrito (aparecido en 1929), no seu país, o pogrom de libros sería unha realidade, e de poetas (poñan vostedes antifascistas e xudeus) unha realidade brutal.

Mais neste escrito, o propio Benjamin, sen querelo, evidentemente, xa que non xogaba a tal cousa, ceiba unha profecía:

«O surrealismo aproximouse cada vez mais á resposta comunista a esta cuestión [a relación entre moral e política]. E isto significa: pesimismo xeneralizado. Si, certamente, e totalmente. Desconfianza no destino da literatura, desconfianza no destino da liberdade, desconfianza no destino do home europeo, mais sobre todo tres veces desconfianza a respecto de calquera entendemento: entre clases, entre pobos, entre individuos. E confianza ilimitada na IG Farben, e na perfección pacífica da Luftwaffe. Mais agora, que segue?» (p. 132). Estas palabras son comentadas por Michael Löwy no seu escrito «Walter Benjamin e o surrealismo», incluído en A estrela da mañá. Surrealismo e marxismo, da seguinte maneira: «A súa visión pesimista/revolucionaria permítelle percibir –intuitivamente mais cunha estraña acuidade– as catástrofes que esperaban a Europa, perfectamente resumidas pola frase irónica sobre a “confianza ilimitada”. Evidentemente, mesmo el, o máis pesimista de todos, non podía prever as destrucións que a Luftwaffe inflixiría ás cidades e á poboación civil europea; e aínda menos podía imaxinar que a I. G. Farben ía, apenas unha ducia de anos máis tarde, facerse famosa pola fabricación do gas Zyklon B utilizado para “racionalizar” o xenocidio, nin que as súas fábricas empregarían, por centenas de millares, a man de obra concentracionaria.»[3]

Aínda que non consultaba este tipo de «adiviñadores», na tradición que provén do simbolismo e acada as súas cotas máis altas en Apollinaire, podemos inscribir –eu penso que, a pesar de todas as diferenzas, que son moitas, volens no volens, a ela pertence[4]– o peruano César Vallejo. Lembremos o seu poema:

PIEDRA NEGRA SOBRE UNA PIEDRA BLANCA

Me moriré en París con aguacero,

un día del cual tengo ya el recuerdo.

Me moriré en París –y no me corro–

tal vez un jueves, como es hoy, de otoño.

Jueves será, porque hoy, jueves, que proso

estos versos, los húmeros me he puesto

a la mala y, jamás como hoy, me he vuelto,

con todo mi camino, a verme solo.

César Vallejo ha muerto, le pegaban

Todos sin que él les haga nada;

le daban duro con un palo y duro

también con una soga; son testigos

los días jueves y los huesos húmeros,

la soledad, la lluvia, los caminos…

(de Poemas humanos)

Digamos, malia a lenda que percorreu America Latina e España durante algúns anos, que se ben é verdade que Vallejo morreu en París, non foi un xoves, senón un venres, e ese día –15 de abril de 1938– máis que chover orballaba. E foi na primavera, non no outono.

Para ir acabando, que isto se alonga demasiado. Alguén, un pouco diletante, pode botar en falta, cando se fala de literatura e profecías ou premonicións, o nome de Kafka. Kafka, grande escritor, non tiña nada de profeta nin o intentaba. O seu mundo baséase en dúas cousas, dúas institucións, que coñecía moi ben e que, en certo xeito, padeceu persoalmente: a burocracia do imperio austro-húngaro e a administración de xustiza (non en van o autor de O castelo traballou nunha aseguradora e tivo que asistir a infinidade de xuízos, etc.). A partir de aí crea o seu mundo onde se ben hai imaxinación (e quizais algo de esaxeración), a fantasía está desterrada: todo se basea na realidade.

Tampouco quixemos falar, maiormente, dos historiadores e ensaístas que lanzaron, no seu día, profecías. Mais que profecías, adoitaron ser deducións tiradas dos datos que manexaban. Así, en L’Empire Eclaté (1978), Helene Carrère d’Encausse (a nai do famoso escritor francés Emmanuel Carrère), deduciu que a Unión Soviética desaparecería antes de acabar o século XX; o mesmo fixo Emmanuel Todd, traballando nas datos económicos oficiais da URSS, en A caída final: Ensaio sobre a descomposición da esfera soviética (1975). E en (Re)introducción ó marxismo (Vigo, Edicións Xerais, 1980) –un libro que talvez habería que reeditar, sen necesidade de pólo ao día– Felipe Martínez Marzoa, que data a finalización do seu escrito en novembro do ano anterior, acaba o último capítulo ou acápite deste volume («Qué son os réximes chamados hoxe socialistas?») con estas frases: «Pois xa dixemos que, unha vez realizada a industrialización extensiva [nos réximes chamados socialistas], ese réxime non pode ir substancialmente máis alá. É, na actualidade, o caso da URSS. Esa situación sen saída pode prolongarse por máis ou menos tempo; pro a saída previsíbel é capitalista (salvo que, mentras tanto, no propio mundo capitalista avanzado tivese lugar a revolución socialista).»

O pintor surrealista romanés Victor Brauner, na primeira metade dos anos 1930, compuxo diversos cadros, entre eles un autorretrato, en que se pintaba cun ollo enucleado. O autorretrato seica é de 1931, outros dos seus cadros con personaxes enucleados son de 1933-34. O serán do 27 de agosto de 1938, varios amigos, todos do grupo surrealista, estaban nun bar ou bistrot de Saint-Germain-des-Près. Houbo unha forte discusión entre dous deles: Óscar Domínguez e Esteban Francés. Domínguez, furioso, colle un vaso e lánzao a Francés, que se aparta, e o vaso pega no ollo de Victor Brauner: houbo que extirparllo. Sobre esta «profecía» ou premonición existen diversos traballo, sendo, para min, o máis interesante o que escribiu o doutor Pierre Mabille, achegado ao grupo surrealista, en «L’Oeil du Peintre», publicado no número 12-13 da revista Minotaure, maio de 1939 (e que se pode ler aquí) e recollido en Consciencie lumineuse consciencie pictural (París, José Corti, 1989, p. 89-102); logo hai a interpretación, un pouco mística, dada por Juan Larrea en «El surrealismo entre el viejo y el nuevo mundo», escrito publicado inicialmente en 1944  nos núms. 3 e 4 de Cuadernos Americanos (pódense ler aquí) e recollido, e ampliado, en Del surrealismo a Machupicchu (México D.F., Joaquín Mortiz, 1967, p. 15-100); e para non alongar citas, o «Informe sobre ciegos», de Ernesto Sábato (que durante a súa estadía en París estivo próximo ao grupo surrealista), incluído na súa novela Sobre héroes y tumbas, cuxa primeira edición é de 1961 –por certo, na mesma colección de Fabril_Editora en que se publicou a versión castelá de A esmorga– e cuxa edición definitiva é de 1978 (Barcelona, Seix & Barral, 1981, Biblioteca Universal Formentor, p. 287-449).

[1] Xa André Breton, nas Entretiens 1912-1952 (París, Gallimard, 1952), falando de Apollinaire di: «Aínda non se iluminaron moito as lámpadas que levan d’O Encantador putrefacto a O Poeta asasinado, nunha estrada en que as segundas intencións se cruzan coas premonicións».

[2] Guillaume Apollinaire, O poeta asasinado, Santiago de Compostela, Edicións Laiovento, 1999, trad. de Alberto Allegue; «Persecucións», p. 69-73; «Asasinato», p. 74-79.

[3] Michael Löwy, A estrela da maña. Surrealismo e marxismo, Santiago de Compostela, Edicións Laiovento, 2005, p. 57.

[4] Véxase, por exemplo, o escrito de Jacques Rancière, «Transports de la liberté (Wordsworth, Byron, Mandelstam», recollido en DD. AA., La politique des poètes. Pourquoi des poètes en temps de détresse, sous la direction de Jacques Ranciére, Paris, Albin Michel, 1992, p. 87-129. (Non é que o filósofo francés fale, para nada, de Vallejo, mais na tradición en que inscribe os tres poetas que «estuda», podemos inscribir o peruano.)