O Congreso de París do 1935: Do tempo en que os surrealistas tiñan razón
Cen anos de surrealismo
Xesús González Gómez.
En agosto de 1935, a un mes e medio de finalizado o I Congreso Internacional de Escritores para a Defensa da Cultura, en cuxas vésperas se suicidara o surrealista René Crevel ao comprobar que os seus compañeiros da Asociación de Escritores e Artistas Revolucionarios (AEAR), comandada polos comunistas, lle negaba a palabra a André Breton despois de que este lle dera unha labazada ao representante da URSS, Ilia Erhenburg, polas calumnias sobre os surrealistas deitadas nun libro seu. Dicimos, a mes e medio, aproximadamente, de acabado ese congreso, que se desenvolveu do 21 ao 25 de xuño, os surrealistas lanzan un panfleto: «Do tempo en que os surrealistas tiñan razón», que proclaman a súa ruptura tanto co comunismo oficial como coa URSS.
Non imos reproducir por enteiro tal panfleto (existe tanto versión galega como diferentes versións ao español[1]), senón, simplemente, reproducir e apostilar os poucos comentarios (en realidade, só dous) que saíron naquel momento na prensa «española».
Tal panfleto é un dos máis rigorosos e admirábeis dos lanzados polos surrealistas. O escrito narra en dous trazos o que foi o devandito congreso: ao final, unha apoteótica festa en loanza da URSS, e do seu líder máximo, o «paiciño dos pobos», Iósif Vissariónovich Dzhugashvili, coñecido como Stalin, líder clarividente e esclarecido do proletariado mundial, segundo os comunistas e compañeiros de ruta. Ora, o panfleto, acho, explica moi ben quen son os inimigos da revolución e como esa revolución que se festexou no congreso había anos que deixara de ser tal (o que tivo como consecuencias posteriores: 1990 e todo o que se arrastra, de Orban a Putin, este último aplaudido por xentes que se denominan de esquerdas e, máis que evidente, por toda a extrema dereita europea.
Á parte de explicaren o que aconteceu no congreso, á parte de denunciar que se festexaba unha revolución que non era tal, os surrealistas introducían elementos que até entón non se usaran en Francia e que naqueles mesmos anos reflexionaba sobre eles Walter Benjamin e os que logo serían coñecidos como Escola de Frankfurt: Adorno, Horkheimer, Marcuse, Löwenthal… Ese elemento era unha crítica da cultura. Un dos obxectivos da participación nese congreso, escriben os surrealistas, «era chamar a atención sobre o que esas palabras tomadas por si soas, “defensa da cultura”, poden comportar de perigosas».
Xa o sabe todo o mundo dende que W. Benjamin o escribira tanto en «Historia e coleccionismo: Eduard Fuchs» (1934, pero publicado en 1937) e na sétima das «Teses sobre a historia» aquilo de: «Nunca se dá un documento de cultura que non sexa á vez un documento de barbarie». O exemplo que vou dar sobre como un documento de cultura se transforma nun documento de barbarie xa o teño mencionado outras veces, polo que desculpen vostedes a repetición. En 1789 iniciouse a Revolución francesa. Aos poucos, declarouse o francés único idioma oficial. Durante o século XIX o francés ía tomando, amodiño, os campos en que se desenvolvían o catalán, o éuscaro, o bretón, o occitano, etc. Entre 1881 e 1885, Jules Ferry, primeiro ministro baixo a III República francesa –república nacida, non se esqueza, da derrota e masacre da Comuna de París de 1871–, promulgou varias leis en que a educación en Francia debía ser, e foi, a partir deses momentos, laica, universal, gratuíta e obrigatoria. É dicir, promulgou, e realizou, un acto de cultura. Ora ben, a promulgación desas leis, ao non ter en conta outros idiomas que se falaban no hexágono, e que aínda se falan, mais non moito, levou a esas linguas á situación en que se atopan actualmente: a case, e segura, desaparición. Ou sexa, un documento, un acto de cultura, foi tamén un acto de barbarie. E un acto ou documento de barbarie tamén pode resolverse en acto ou documento de cultura. Todos sabemos que a educación universal, gratuíta e obrigatoria (o de laica, deixémolo para outro día) non chegou a España, ao Estado español, até a proclamación da II República. O franquismo cortou de plano con esa intención republicana, que só se retomou (e menos laica que nunca) na famosa Transición. Noutras palabras, os diversos gobernos españois do século XIX e XX mantiveron á inmensa maioría do seu pobo no analfabetismo: é o que lle interesaba a tales dirixentes. Ora ben, este acto de barbarie absoluta tivo como resultado que o vasco, o catalán e mais o galego non desaparecesen como aconteceu con aqueles outros idiomas en Francia.
Este panfleto surrealista tivo pouco repercusión en Francia, non se falou moito del na prensa diaria e na semanal e a mensual. Nin por parte da dereita nin por parte da esquerda. Só é citado, como de pasada, por Georges Sadoul (antigo surrealista) na revista Commune, revista dirixida, entre outros, por Louis Aragon (ex-surrealista e daquela defensor do «realismo socialista»); revista en que Sadoul, co seu nome ou con pseudónimos, se dedicaba, número si e número tamén, a atacar aos seus antigos amigos: era deses que adoitan cuspir sobre a propia mocidade. Non obstante, digamos que a partir dos anos 1960, Sadoul deixou de cuspir sobre o surrealismo e mesmo, coa boca pequena, chegou a defendelo.
Se en Francia non tivo repercusión na prensa, como ía tela en España… Mais, con todo falouse de tal panfleto (ou proclama, se queren vostedes) en dous órganos: nun xornal… en catalán e nunha revista da que a maioría dos seus redactores eran membros da Facción surrealista de Tenerife. O xornal mencionado non é outro que o gran xornal republicano e catalanista La Publicitat[2]. Neste xornal, na sección «Les lletres i les arts», sección en que colaboraban Martí de Riquer, Domènec Guansé, Joan Teixidor, Rafael Tasis, Alfons Maseres, Ramon Esquerra, Manuel Cruells, Fermí Vergès e outros de, digamos, menor renome. Ora, penso que o colaborador «estrela» da sección era o poeta Josep Vicenç Foix (que tiña unha sección fixa: «Els lloms transparents»[3]). Nesta sección, Foix publicou bastantes artigos co transparente pseudónimo de Fòcius. Artigos cuxa maioría foron recollidos nos tomos das Obres Completes do poeta citados na nota 3. Tamén, de cando en vez, nesta sección, aparecían escritos sen asinar. Maiormente, cando ían se asinar os artigos aparecían baixo a rúbrica de: «Panorama universal de les lletres». Un destes escritos publicouse o día 21 de agosto de 1935. Os temas tratados eran os seguintes: «Els surrealistes del grup de Breton enfront del Congrès d’Escriptors de París», comentario que ocupaba unha columna e 5 liñas das dúas columnas que constaba o escrito. Os outros temas tratados eran: «Crítica irlandesa», en que se comentaba o libro de Irish Literary Portraits, de John Eglington, quen, segundo o anónimo comentarista, «fora pai, amigo e confidente de escritores como Yeats, George Moore, James Joyce e Edward Dowden». A continuación comentábase a novela I, Claudius, de Robert Graves, ben coñecida hoxe mercé a unha famosa serie televisiva; e, finalmente, falábase da saída dun libro titulado Memorias e retratos (non se entrega o título orixinal) publicado pola editorial Borostxi, de Praga, e cuxo autor era o poeta checo Klàsterky, quen, ademais, era tradutor ao seu idioma da «obra global de Shakespeare». O anónimo comentarista remataba afirmando que «o libro de Klàsterky é un bo documento para coñecermos a historia das letras checoslovacas».
Mais o que nos trae hoxe é o primeiro comentario do anónimo articulista que, apostariamos, de seguro era J. V. Foix (pode ser que nos equivoquemos). Foix, dende 1924 até 1936 seguiu o desenvolvemento do surrealismo case que día a día, e o 23 de xuño daquel 1935 publicou na súa sección «Els lloms transparents» o escrito titulado: «René Crevel es dóna la mort la vigília del Congrès d’Escriptors». Seguindo os escritos de Foix neste xornal, e nalgunhas revistas como Quaderns de Poesia, Amics de les arts e outras, pódese, moi doadamente, facer unha crónica da recepción do surrealismo en Cataluña, e mesmo unha crónica das vicisitudes do surrealismo e da súa internacionalización. Quen sinta curiosidade polos escritos de Foix en La Publicitat pode mirar aquí, e quen queira saber dunha tirada cales foron as colaboracións do poeta catalán sobre surrealismo no citado xornal, pode consultar o libro de Jesús García Gallego, Bibliografía y crítica del surrealismo y la generación del veintisiete (Málaga, Centro Cultural de la Generación del 27/Diputación de Málaga, 1989). E, acabado tanto prolegómenos, velaí o escrito sen asinar que fala do panfleto dos surrealistas do que, en principio, trata este artigo:
Os surrealistas do grupo de Breton fronte ao Congreso de Escritores de París
Os surrealistas adictos a Breton rematan de publicaren un fascículo, Du temps que les surréalistes avaient raison, en que narran o proceso da súa intervención no Congreso Internacional para a Defensa da Cultura. Din que ao adherirse ao Congreso se fixaran dous obxectivos principais: Primeiro, chamar a atención sobre o que estas palabras tomadas por si soas: «defensa da cultura» poden comportar de incondicionais e perigosas. Segundo, facer de maneira que todas as sesións previstas non transcorresen entre palabras antifascistas ou pacifistas máis ou menos vagas, senón que fosen amplamente debatidas un certo número de cuestións de fondo que continúan a ser litixiosas. «Os escritores surrealistas –di este fascículo– precisaban [na carta dirixida aos organizadores do Congreso] que, para eles, non pode tratarse nun réxime capitalista de defensa e conservación da cultura. Esta cultura, dicían, non nos interesa máis que no seu devir e este devir necesita, antes de nada, a transformación da sociedade pola Revolución proletaria.» Pedían que fosen postas na orde do día do Congreso as cuestións seguintes:
«…dereito a proseguir, tanto en literatura como en arte, a procura de novos medios de expresión; dereito do escritor e do artista a continuar a afondar no problema humano en todas as súas formas (reivindicación da liberdade de tema, rexeitamento a xulgar a calidade dunha obra pola extensión do seu público actual, resistencia a toda empresa de limitación do campo de observacións e de acción do home que aspira a crear intelectualmente).»
Mais os surrealistas do grupo de Breton foron, din eles, mal vistos polos organizadores. «O Congreso –afirman– desenvolveuse baixo o signo da asfixia sistemática: oufegamento dos verdadeiros problemas culturais, oufegamento das voces non recoñecidas polos organizadores.» Oufegouse o discurso de Madeleine Paz (sobre a sorte reservada polos soviets a Victor Serge), do delegado chinés; retiróuselle a palabra a Nezval[4]. Este Congreso, anunciado cuns nomes máis admirábeis que outros, acabou creando unha Asociación internacional para defensa de la cultura cuxos dirixentes foron designados sen que fosen consultados nin os participantes nin os asistentes.
A continuación, critican o abandono de calquera sentido crítico dos adeptos ao Goberno soviético, a aceptación sen control das consignas actuais da Internacional comunista, o fanatismo ortodoxo dos sovietófilos: «Toda obxección, toda dúbida, refírase ao que se refira, é criminal. Aí chegamos. Esa é a liberdade intelectual que se nos deixa. Nós, porén, sostemos que a afirmación libre de todos os puntos de vista, que a confrontación permanente de todas as tendencias constitúen o fermento máis indispensábel da loita revolucionaria. “Cadaquén é libre de escribir e de dicir o que lle pareza: a liberdade de palabra e de prensa debe ser completa”, afirmaba Lenin en 1905. Consideramos calquera outra concepción reaccionaria».
Seguidamente combaten a idea mesiánica do que se realiza na URSS, o oportunismo político de Stalin e calquera reivindicación do sentimento nacional e da idea de Patria – actualmente á orde do día en Rusia. Lembran as súas protestas ao se proxectaren filmes soviéticos de inspiración paternalista, como O camiño da vida, e reparan na campaña da prensa soviética a favor da familia, do respecto aos pais, etc.: «Un vento de cretinización sistemática sopra na URSS», din. E conclúen: «Rexistramos o proceso de rápida regresión que pretende que despois da patria sexa a familia [a que saia indemne da agonizante Revolución rusa]». Só lle falta á URSS restabelecer a relixión (por que non?) e a propiedade privada. A Rusia soviética, baixo Stalin, proxéctase como a «negación mesma do que debería ser e do que foi. A ese réxime, a ese xefe, non podemos máis que lle mostrar formalmente a nosa desconfianza.»
Asinan: Breton, Dali, [Óscar] Domínguez, Éluard, Ernst, [Marcel] Fourrier, [Maurice] Heine, [Maurice] Henry, [Georges] Hugnet, [Sylvian] Itkine, [Marcel] Jean, [Dora] Maar, Magritte, [Léo] Malet, Mayoux[5], [E.-T.-L.] Messens], [Paul] Nougé, [Man] Ray, [Maurice] Singer, Tanguy e [Robert] Valançay[6].
O outro escrito sobre Do tempo en que os surrealistas tiñan razón, apareceu no número 36 da revista canaria Gaceta de arte, correspondente a outubro de 1935. Gaceta de arte convidara a Péret e Breton a unha exposición surrealista (en maio de 1935) que se realizou en Tenerife e sobre a que existe unha bibliografía seria entre cuxos títulos salientan os de Miguel Pérez Corrales (Entre islas anda el juego –Teruel, Museo de Teruel, 1999 –por só citar un libro deste autor, do que recomendamos toda a súa bibliografía así como o seu blog: e La facción surrealista de Tenerife, de Domingo Pérez Minik –Barcelona, Tusquets, 1975–, un libro pioneiro que viña derrubar as idioteces que sobre o surrealismo denominado español escribiran os Paul Illie, Pablo Corbalán e outros elementos dos que mellor é non lembrarse. Entre os membros de Gaceta de Arte e da facción surrealista canaria remarquemos os nomes de Agustín Espinosa, Pedro García Cabrera, Domingo López Torres –asasinado polos falanxistas–, Emeterio Gutiérrez Albelo, Juan Ismael, Eduardo Westerdhal e o citado Pérez Minik, entre outros.
No devandito número da revista canaria, DPM (ou sexa, Domingo Pérez Minik) publicaba un artigo sobre o panfleto surrealista, velaí o que dicía (traducimos do castelán):
Edicións surrealistas 1935
“du temps que les surréalistes avaient raison”
Cunha urxencia inmediata e por unha necesidade ineludíbel de falar e precisar contidos de consciencia artística e social, os surrealistas tiñan que publicar –exactamente como termo e comentario vivaz ao «Congreso Internacional para a defensa da cultura», de París, en Xuño actual– este caderno: Du temps que les surréalistes avaient raison, e que chega a nosas mans xa en prensa este número de G. A. especial.
Esperabámolo. Tamén esperabamos que o grupo surrealista francés quedara á marxe do Congreso de París. Este Congreso franco-soviético que semella un corolario aos pactos de non-agresión e de illamento de Alemaña.
E con dor tiñamos que ver como a poesía e a arte surrealistas, a única seria achega revolucionaria á cultura europea, era desprazada á rúa dende as salas con deficiente alumeado eléctrico da Mutualité. – De Monde e de Barbusse, e detrás do brillante escudo de André Gide, xa mofo, non podía esperarse senón cando máis unha defensa política máis ou menos subversiva da cultura occidental. Nunca unha posición de enaltecemento da arte revolucionaria actual, que marcha co mesmo paso, e simultáneo da revolución social do proletariado. Quéirase ou non. Existía a priori, dende sempre, unha negra confusión para precisar que é un artista revolucionario e quen non é. E non se quere comprender a aqueles auténticos poetas e pintores, que por unha necesidade de consciencia, da súa arte revolucionaria –a súa arte de vangarda– neste traballo de captación dun novo mundo lírico ou plástico, nos seus traballos para a liberación do espírito do home, se poña a carón do proletariado para contribuír así a unha liquidación da Europa capitalista. As palabras destes poetas non debían oírse no congreso de París. Era o método directo do fascismo. A fonda e inédita investigación poética, que fiel aos seus principios de dinamicidade artística, ao se traspor ao plano político ou social, mantén este prístino ar revolucionario e no seu puro desinterese, marcha «á afirmación libre de todos os puntos de vista, á confrontación permanente de todas as tendencias», non podía ser ben vista neste recinto abovedado de ortodoxia. E é que a ortodoxia, calquera ortodoxia, foi sempre o espírito asasino máis cruel de toda escención (sic) do home libre. Calquera ortodoxia política, coma calquera ortodoxia xeográfica –hemofílica v. gr.: o concepto difuso de patria.
Imposíbel, como afirman os surrealistas, recoñecer a idea de patria dentro do mundo capitalista. Dun perigo extraordinario. Puideramos caer no precipicio que abriu a socialdemocracia alemá en 1914. E outro punto a esclarecer: a defensa da cultura. Da cultura de aborixe greco-romana de que nos falou Julien Benda, onde se trazan os fondos caborcos inaccesíbeis da actividade intelectual e da actividade económica? Ou esa outra cultura, totalitaria à la Gide, mar sen fondo para calquera mente moderna que queira situarse, con ou sen paixón, ante os problemas urxentes do seu tempo?
Impúñase a necesidade de precisar cal debía ser a tarefa para esclarecer a hora en que vivimos. Dende o campo da arte até o campo da política. Nada máis informe, e afastado de calquera método para loitar contra o fascismo, que pasar as horas, como se pasaron nese congreso de París, cun amplo galimatías de chamarse antifascistas.
Debía de irse precipitadamente e cos ollos cheos de desinterese cara aos puntos concretos, luminosos, puntos mínimos de coincidencia e non cara aos puntos máximos de confusión. Os surrealistas, neste caderno que comentamos lixeiramente, fixáranse varios obxectivos principais. Un deles: «facer de maneira que todas as sesións previstas neste Congreso non transcorresen entre palabras antifascistas ou pacifistas máis ou menos vagas, senón que fosen amplamente debatidas un certo número de cuestións de fondo que continúan a ser litixiosas e que aparecen sistematicamente na sombra…» E algo máis importante aínda, e que G. A. subscribe integramente, por formar parte dos seus contidos esenciais de existencia: dereito a proseguir, tanto en literatura como en arte, a procura de novos medios de expresión; «dereito do escritor e do artista a continuar afondando no problema humano en todas as súas formas (reivindicación da liberdade de tema, rexeitamento a xulgar a calidade dunha obra pola extensión do seu público actual, resistencia a toda empresa de limitación do campo de observacións e de acción do home que aspira a crear intelectualmente).»
Todo este viveiro de problemas angustiosos do tempo, quedou fóra da sala de congresos de París. Polo tanto, na rúa. E, en verdade, que os auténticos artistas teñen que resolvelos alí.
D.P.M.
[1] Ao galego en: Xesús Gonzalez Gómez: Ecos da batalla cotiá (Declaracións políticas surrealistas), Santiago de Compostela, Laiovento, 2004; e en castelán: André Breton: Documentos políticos del surrealismo, Madrid, Fundamentos, 1973, e André Breton: Posición política del surrealismo, Madrid, Arena libros, 2016.
[2] O xornal, que reconvertía o publicado en castelán La Publicidad (1878-1922), apareceu en catalán en 1922 e desapareceu o 22 de xaneiro 1939: as tropas franquistas entrarán en Barcelona catro días despois. O xornal foi clausurado en outubro de 1934, debido á súa posición diante dos feitos acontecidos ese mes, pola «autoridade competente». A partir do 4 de novembro dese ano, apareceu acolléndose á cabeceira do semanario (o gran semanario catalán daqueles anos) Mirador. Aparecía como Mirador mais era en realidade La Publicitat. O 1 de xaneiro de 1935, reapareceu coa súa cabeceira habitual.
[3] En 1969, Edicions 62 deu ao prelo unha escolma de escritos desta sección co título, claro, de Els lloms transparents, cun agudo e intelixente limiar de Gabriel Ferrater. Posteriormente, os escritos que Foix publicou sobre literatura e arte en La Publicitat e outros xornais ou revistas, co seu nome ou cos pseudónimos usados por el, foron recollidos nos volumes Obres completes, 3. Articles i escrits polítics, Barcelona, Edicions 62, 1985, e Obres completes, 4. Sobre literatura i art, Barcelona, Edicions 62, 1990.
[4] Vatislav Nezval, poeta checo, naquel momento membro do Grupo surrealista de Praga. Logo, en 1938, pasaría aos comunistas e cantaría, ai!, ao «paiciño dos pobos»: e seu fillo suicidaríase despois da invasión de Checoslovaquia polas forzas do Pacto de Varsovia en 1968.
[5] Por errata, aparece Maoux, son dous Mayoux quen asinan, o matrimonio, de tendencias anarquistas, Marie-Louise Mayoux e Jehan Mayoux.
[6] Colocamos os nomes dalgúns e dalgunhas asinantes entre corchetes por os seus nomes non ser moi coñecidos fóra dos círculos surrealistas, surrealizantes ou do grupo de estudosos do surrealismo. Por outra banda, o anónimo redactor deste artigo esquece os nomes de Méret Oppenheim, Henri Parisot, Benjamin Péret e André Souris.
