‘O Rei Sabio’, divulgación histórica que presta

César Lorenzo Gil.

Non vou insistir nas dificultades que ten a historiografía galega en traspasar os muros do ámbito académico e ofrecer obras de divulgación que combinen o necesario rigor coa capacidade de comunicar. É mellor, por unha vez, felicitarnos pola publicación na nosa lingua dun libro que conta con tantas calidades que ben podería servir de ensino e guía para aqueles historiadores que queiran escribir unha biografía. Especialmente no caso dun personaxe tan arredado no tempo como Afonso X de Castela, o protagonista de O Rei Sabio. Un príncipe cristián, a Iberia musulmá e as orixes do Renacemento, de Simon Doubleday.

O libro, orixinalmente publicado en inglés, foi revisado polo autor, arestora profesor na facultade de Xeografía e Historia da Universidade de Santiago de Compostela, para adaptalo ao contexto galego. Pero cómpre explicar que a presenza de Galicia no libro é escasa, sobre todo porque a pesar de certos mitos, o rei apenas pisou Galicia, e, paradoxalmente, foi a súa dona, a raíña Iolanda (nome que o autor utiliza aquí fronte ao clásico castelán Violante) a que máis vínculos ten co reino galego, especificamente a través do patrocinio do convento de Santa Clara de Allariz, que ela promoveu como a súa derradeira morada.

A obra de Doubleday é exemplar na divulgación histórica porque a súa prioridade é comunicar, contar, achegar o lector a unha vida fascinante cun dobre acerto: Primeiro, o ton. O historiador atende os elementos fundamentais da vida que conta, ordénaos e desenvólveos con gran coherencia. Captura a humanidade do rei Afonso a través non só dos textos que el e a súa Corte produciron, senón tamén grazas ao meticuloso estudo que o autor fai do seu contexto histórico, político, cultural e sociolóxico. Sen necesidade de abafarnos con multitude de referencias, citas ou reprodución de documentos medievais, entendemos en algo menos de trescentas páxinas quen era o “Rei Sabio”, cales eran as cousas que lle quitaban o sono, os seus soños e anceios, as dificultades coas que lidou; algunhas buscadas pola propia man e outras froito das circunstancias, algunhas tráxicas, que viviu. E velaquí o outro achado deste libro: Afonso preséntase como alguén próximo a calquera de nós. O historiador británico cabalga sobre os séculos e destila aquilo que hoxe podemos entender e compartir. Contra a habitual frialdade de parte da historiografía galega (compartida con certa escola castelá), o Afonso deste libro respira porque o autor se preocupou de non só biografalo, senón aproximarse ao rol que xogou (e ao que lle tocou xogar) na sempre inestable Europa do século XIII.

Doubleday, asemade, reflicte algo habitual na nova historiografía, mais que aínda se practica pouco entre nós: A Coroa de Castela non era un compartimento estanco onde só influían as forzas internas en conflito constante (nobreza, Igrexa, Rei…), senón que estaba en contacto continuado, constante e principal tanto cos profundos cambios que se estaban dando no mundo musulmán ibérico e norteafricano coma co devir do Sacro Imperio Romano Xermánico, cuxa coroa deveceu Afonso desde mozo e que, ao final, non conseguiu. Esa ampla e moi ben trazada contextualización sérvenlle ao autor para xustificar o subtítulo da obra: “Un príncipe cristián”, rol que asumiu o rei desde antes de tomar a coroa, cunha vocación que hoxe poderiamos definir como “europeísta”; “a Iberia musulmá”: porque Afonso adorou Sevilla e Murcia, dous polos recentemente conquistados e onde permanecía moi fresca a pegada andalusí. Da tradición árabe extraeu o sabio a súa fascinación pola ciencia (nos termos nos que esta se expuña e se exercía no seu tempo, claro) ou o xadrez, por exemplo; “as orixes do Renacemento”: ese papel de enlace entre o tesouro cultural da Andalucía conquistada e os polos de desenvolvento económico de Italia fan que Doubleday defenda que o reinado do Sabio foi o xermolo que permitiu, décadas despois, a eclosión cultural de cidades como Florencia.

Ao principio deste texto falaba da desmontaxe de mitos. En efecto, coido que o principal que desfai o libro é ese suposto vínculo infantil de Afonso co reino galego. Non, Afonso non se criou en Allariz nin en Maceda. Afonso mantivo o galego como lingua literaria e é maxistral como Doubleday utiliza as cantigas de Santa María para ilustrar diferentes momentos e inquedanzas do monarca castelán. Malia a distancia física (Afonso nunca visitou Galicia des que foi coroado), interveu activamente no día a día como árbitro entre os intereses nobiliarios, episcopais e monásticos.

É moi interesante tamén como o historiador británico (que desenvolveu parte da súa carreira profesional nos EUA) explica a influencia do Sabio na cultura estadounidense, até o punto de que unha escultura del se pode ver sobre as portas da galería da Cámara dos Representantes, no Capitolio de Washington.

Visto o éxito do método desta obra, sería unha gran noticia que Doubleday lle dedicase atención máis ampla á raíña Iolanda e ao seu vínculo con Galicia. Non é só que a filla de Jaume de Aragón sexa unha das figuras máis destacadas do seu tempo pola súa capacidade diplomática e as súas áreas de influencia, senón porque non hai moitos casos de raíñas galegas que fosen enterradas en Galicia.

O único punto negro desta edición é que a tradución está chea de erros ortotipográficos, algo que desloce máis tendo en conta que o libro foi publicado pola Universidade de Santiago e que, ademais, inaugura a colección ‘Kátaba. Estudos Medievais’.

♦ O Rei Sabio. Un príncipe cristián, a Iberia musulmá e as orixes do Renacemento, de Simon Doubleday. Tradución de Miguel Giadás Quintela. Universidade de Santiago de Compostela, 2025. 295 páxinas. ♠20€