‘Onde nacen as bestas’, Romasanta como clixé

César Lorenzo Gil.

Onde nacen as bestas, de Pedro Feixoo, é unha novela de ficción non literaria, do xénero policial, subxénero truculento, subxénero rural, que segue a investigación sobre un asasino en serie na provincia de Ourense. O policía protagonista, Mateo Romano, xa fora personaxe doutra novela do autor, Un lume azul (2019). O autor combina un narrador en terceira persoa omnisciente e dous en primeira persoa (o propio Romano e Manuel Blanco Romasanta), diferentes planos temporais (o presente, a década do 2010, mediados do século XIX) e un espazo físico ben delimitado cuxo centro é a aldea de Rebordechao (Vilar de Barrio), mais onde tamén aparecen Ourense, Laza, Verín…

O primeiro que chama a atención deste libro é o título: Onde nacen as bestas recorda moito a Besta do seu sangue, de Emma Pedreira (Premio Xerais, 2018). Certo que non é a primeira vez que un título de Feixoo recorda a outro (Un lume azul fronte a O frío azul, de Ramón Caride), mais neste caso é relevante porque ambos os libros, os del e o de Pedreira, achéganse, aínda que de xeitos moi distintos, á figura de Romasanta, o máis famoso (case o único, por sorte) asasino en serie da historia de Galicia. É unha homenaxe velada? Despiste é improbable, dadas as varias proximidades de ambos os libros. En calquera caso, sempre é bo motivo para recomendar a excelente novela de Pedreira.

Romasanta é un persoeiro moi tratado na narrativa galega contemporánea. Como xa dixemos noutras ocasións, alén de Pedreira e o propio Feixoo, protagoniza obras de Alfredo Conde e Luís García Mañá, entre outros. O seu caso, que fascinou a Vicente Risco (“Un caso de lycantropía (O home lobo)” foi o título do discurso co que entrou na Real Academia Galega), segue hoxe xerando bibliografía, grazas ao papel da Fundación Vicente Risco, que chegou a organizar en Allariz, cada ano, unhas Xornadas Romasanta, e ao esforzo de investigadores. Algúns, como Félix Castro Vicente e Cástor Castor Vicente ou Fernando Serrulla, aparecen como personaxes nesta novela. E non con sinxelos cameos, senón con papeis moi interesantes, igual que o antropólogo Miguel Losada. Este recurso quédalle moi ben á novela.

O novidoso do achegamento de Feixoo a Romasanta, e quizais sexa ese o meirande acerto da novela, é que o vigués consegue converter o seu legado, o seu fantasma, nun elemento neofolklórico que encaixa coma un guante nos universos da narrativa policial con demostrado éxito (o máis próximo e rendible é o Baztán de Dolores Redondo). O autor atina desvinculando a Romasanta de Allariz, vila á que se vinculou o Sacaúntos por causa do devandito traballo de Risco e unicamente porque foi alí onde o xulgaron en primeira instancia. Rebordechao, en cambio, foi unha aldea onde viviu xusto antes de ter que fuxir, xa ameazado polas denuncias que o perseguían como responsable da desaparición de varias mulleres. Feixoo, que foi vivir á aldea, tomou moi a peito a difícil tarefa de converter o lugar nun espazo literario, e polo tanto mítico, sen que perdese a súa esencia real (nesta obra insístese moito nese realismo, incluso ás veces caendo no naturalismo). Unha novela policial rural ambientada na Galicia actual ten difícil non caer no tópico (esa etiqueta “As bestas” —outra volta ese substantivo— que se resume na descrición das aldeas do interior de Galicia como lugares de depravación e decadencia onde a civilización esmorece). Pero Feixoo mantén a flote a dignidade popular. Por suposto que en moitas ocasións se abraza ao clixé, pero faino desde un enfoque máis “branco”: o galego como desconfiado, o galego como supostamente indeciso, o galego que anda ao seu, que sabe que Deus é bo, pero o demo non é malo.

Pero para transpor esa idea mítica de Romasanta nunha intriga policial si que hai que enchouparse no clixé, especialmente cando se pensa nun lector que apenas sabe da historia. Nese proceso de “etiquetaxe”, Feixoo opta por aviventar esa figura, explorar algúns elementos aínda pouco documentados, e polo tanto máis atractivos para a ficción, como o seu papel de Sacaúntos, é dicir, de asasino que mataba para quedar coa graxa das súas vítimas e facer negocio con ela. Mais, principalmente, o autor profunda na relación entre Romasanta e o mito do lobishome. Nesta parte é onde se permite máis licenzas e a realidade palidece máis ante as necesidades dramáticas. Primeiro porque Romasanta non é un mito tradicional, popular, na cultura galega. Si o lobishome, pero Romasanta é un mito intelectual, incluso cando estaba vivo e chamou a atención do famoso Mr. Philips (que algúns identifican co francés Joseph Pierre Durand de Gros), o hipnólogo que intentou explicar desde o punto de vista científico a posible disociación entre persoa e lobo que sufría o asasino, e que lle valeu non acabar no garrote, senón nun penal de Ceuta. E segundo, porque ese magma de crenzas sobre a licantropía (á parte de a Risco cómpre ler a Elixio Rivas Quintas) xa non existe no rural galego, ao igual ca a gran maioría do pensamento máxico que desapareceu canda o xeito de vida tradicional coa chegada da luz eléctrica, por resumir.

Feixoo volve demostrar nesta novela a súa gran capacidade para manter o interese do lector grazas ao seu dominio das técnicas tradicionais do relato. Se hai outros autores de literatura comercial que conseguen esta atención grazas ao ritmo do seu estilo ou á sucesión de “finais en alto”, o escritor vigués ten o seu forte nunha estrutura poliédrica, capítulos curtos e un hábil xogo de “pistas falsas”, que manteñen entretida a trama durante moitas páxinas. Todo iso sen renunciar a eses cliffhangers, que, seguindo o seu mestre Domingo Villar —varias veces homenaxeado no libro—, se resolven no inicio do capítulo seguinte.

Na trama desta novela, o lume ten grande importancia. Entra dentro do esquema da novela comercial: buscar un elemento actual e dabondo amplo e misterioso que permita acubillar teorías da conspiración, lendas urbanas (aínda que estean situadas no medio rural) e denuncia social. Nese mundo corrupto e oculto, Feixoo séntese moi a gusto e dálle á novela a clave perfecta para pechar a trama.

Falabamos do ritmo, habitual noutros autores comerciais, que nesta novela é un dos seus puntos máis débiles. Si hai dinámica, cambio de escenarios, acción… pero non ritmo. A narración está constantemente anulada por unha suposta oralidade que non a axiliza, senón que a lastra. As constantes repeticións eliminan o efecto de aceleración que teñen en obras coma esta as frases feitas. E os diálogos son pésimos. Poderíanse reducir á metade e a novela apenas perdería nin información nin valor. Aínda por riba, están ateigadas de acoutacións prescindibles, supostos trazos que en vez de axudar iluminar escenas ou personaxes, traban a lectura.

A pesar de que Feixoo “habitou” o interior de Ourense, hai elementos da idiosincrasia nacional do bispado que aínda non cachou. Lemos: “A min chamoume a atención, porque, home, o fulano tiña un cochazo. Non sei, creo que un Mercedes ou algo así” (p. 105). Alguén de Ourense nunca diría isto; saben de sobras o que é un Mercedes; nin Mercurio nin San Martiño tiveron tantos devotos no seu tempo.

Curiosamente, cando a novela viaxa ao século XIX, e a pesar de que Feixoo escolle un tipo de expresión máis clásica (decimonónica, oteriana), enxergamos un modo de narrar moi seguro de si, con outro alento, coma se o autor tomase moi en serio ter que escribir noutro idioma, o do pasado.

Ou quizais, e agora entramos no terreo puramente hipotético, é que na redacción inicial, si que esa parte se escribiu en galego e o demais en castelán. Onde nacen as bestas saíu en galego ao tempo que en castelán, e como en ningunha das edicións se nos explica cal é a versión orixinal e cal a traducida, polas características gramaticais, o modo de explicar as referencias locais, as expresións (hai moito “Hostia puta”, á catalá) e certo léxico galego que soa máis ben postizo, coidamos que a primeira versión deste libro foi escrita en castelán, agás esas partes decimonónicas. O propio autor explica, na sección de agradecementos, que a idea xurdiu durante unha conversa con Ana María Caballero, a quen Feixoo lle chama “a miña editora”, e que traballa para Ediciones B, do grupo Random House, empresa que publicou esta obra en castelán.

Esta novela, en definitiva, asenta aínda máis a numerosa comunidade lectora de Feixoo, un dos poucos escritores con habelencia e traxectoria que temos en Galicia. “Ás veces o máis fascinante da historia non é a historia en si, Mateo, senón o seu propio relato. A forma en que alguén nos fixo crer aquilo que quixo” (p. 489).

♦ Onde nacen as bestas, de Pedro Feixoo, Xerais, 2025. 516 páxinas. ♠23,50€