Os inicios ‘literarios’ de Emilio González López
Xesús González Gómez.
Hai xa tempo, César Lorenzo Gil, comentou nesta mesma web as cartas dirixidas por una feixe de personalidades a Emilio González López (1903-1991). A don Emilio só o vin unha vez na miña vida: foi co gallo dunha conferencia súa no Centro Galego de Barcelona, alá polo xuño de 1977, non lembro agora se antes o despois da celebración das primeiras eleccións democráticas dende 1936. Agora mesmo nin lembro de que ía a conferencia, só lembro, e sempre llo conto a alguén, a «anécdota» inicial. O presentador da figura de don Emilio exercía daquela de presidente do centro; falou algo máis de vinte minutos ante a sorpresa, e as carantoñas, do conferenciante. Unha vez acabada a presentación, e despois de dar as boas tardes ao público presente, o autor de Galicia, su alma y su cultura dixo (non son as palabras literais, mais si o sentido do que «largou»): «Ben, a conferencia xa foi dada…, pero como me pagaron…»
Quen queira saber sobre Emilio González López, á parte do escrito de Lorenzo, pode, para ampliar «coñecementos», visualizar a «ficha» que lle dedica a Universidad Carlos III, de Madrid. Pola miña parte, só quero lembrar o que di Carlos Blanco Aguinaga no seu libro de memorias De mal asiento (Barcelona, Caballo de Troya, 2010): González López quería, nos anos 1950, unir todos os centros e sociedades galegas de Latinoamérica e os EUA nunha fronte antifranquista: mágoa quen non o conseguise.
Por outra banda, talvez estaría ben ver traducido ao galego o seu libro Galicia, su alma y su cultura. Ou recoller os seus escritos galegos, tanto os de Grial coma os que lles entregou a diversos boletíns e revistas de sociedades galegas de Latinoamerica e dos EUA. É dicir, facerlle unha homenaxe tanto ao home como ao loitador e político demócrata e antifranquista, como ao historiador e ao crítico da Literatura que non quedase en simples palabras.
Hoxe tráenos aquí non falar de don Emilio, como dixemos, xa que habería moito que escribir. Hoxe, simplemente, queremos recordar os seus inicios xornalísticos, ou como escritor. Os seus primeiros escritos, que saibamos nós, publicáronse en El Pueblo Gallego, en 1924, cando contaba coa idade de 21 anos e fora estudar a Madrid. A maior curiosidade (sic) destes escritos, infelizmente poucos, é que están redactados en galego. Son só catro artigos, que entregamos tal como el os escribiu, tal como se publicaron no xornal vigués, só corrixindo os erros evidentes.
Despois de ler estes artigos, penso que está claro que Emilio González López puido dar un excelente columnista de xornal, ou de revista (e desculpen o pareado). É dicir, un articulista cuxos artigos poderíanse ler 100 anos despois de seren escritos sen que perdesen «actualidade».
Cartas de Madrí
Agora, no outono, ó mesmo tempo que as follas lárganse das árbores dos pobos lárganse aquiles que coidan que o inverno débese vivir nos grandes centros urbáns, onde o esprito hacha máis quentura e pol-o tanto pode resistir millor o inverno. ¡Estarán murchos istes espritos ó igual que as follas que caen das árbores!
Cecais. Eu vin largarse a algús que tiñan coor amarelo e non padecían de itericia. Mais cada un pode levar na pel a coor que queira. Eu son vermello porque o iodo matizou a miña pel: por iso non teño medo da choiva nen do vento: degoro ir nunha de istas silandeiras nubens casteláns, metido dentro delas como n-un neboeiro, atravesar iste monótono ceo azur, ista estepa celeste e chegar onde o mar tece canciós interminabres. Fai tempo que me fixen un sudeste espritoal.
Baixiño –que non-o ouza quen non leve iodo no esprito– vóuvos decir o meu segredo: as grandes vilas son monótonas, máis monótonas que o ceo sempre azur. A monotonía é unha das máis insoportabres doenzas. O gran corpo de cemento armado e de pedra está doente. ¡Monotonía!; ó conxuro dista verba o meu esprito trema; a marca da monotonía vese en todol-os productos da gran vila. ¿Quén non coñece ese tipo de vilego que dá a sensazón de un home dexenerado? Paresce que os nenos das grandes cibdades ó nascer son repasados por un mal correitor de probas. Sighel, atribueu a certas causas físicas e fisiolóxicas a dexeneracións dos individuos de París. Eu coido que a esipricación está na monotonía: ista fai dexenerar ós individuos. A dexeneración d-íles non é só corpórea, senón tamén inteleitual. Heine, pra dicir que un músico valía, dixo que non era de Berlín.
Unicamente os espritos de coor amarela vencen en monotonía ós tipos ultraurbáns. Íles no pobo tiñan un nome, unha ainda que cativa persoalidade. Eiquí son un átomo. As grandes vilas fan c-os individuos o mesmo que certas instituciós: poñen en lugar do nome do individuo un número: a nada. Eu confranqueza digo que non quixera ser o número 25.000 d-unha gran cibdade.
Murmúrase que nos pobos vívese unha vida vexetativa. Será certo. Cecais: depende que o desenreolo que o sistema do gran simpático teña no orgaísmo do individuo. Tamén hay quen di que nas urbes vívese unha vida máis zoolóxica.
Nos pobos –principalmente nos pobos da costa– o esprito viaxa. Algunha semade (sic) o meu esprito foi, como as gaivotas, no outo dos paus dos barcos: voou por enriba das ondas e mergullóuse nas augas.
¡Qué ledicia dá un baño espritoal!; se ouce a música da Natureza. Eiquí na gran vila os espritos non poden voar, quedan presos nos balcós das casas, mergúllanse no pó das rúas e só oucen o jazz banda dos ómnibus e dos tranvías. A gran vila é unha inarmonía constante. Deica a voz das persoas ultraurbáns somella un jazz band. As provinciás temos máis sentimento musical, nos sentimos cohibidos diante d-isa inarmonína.
Agora que as follas murchas lárganse das árbores e os espritos murchos lárganse dos pobos, o meu esprito lárgase da vila. No camiño topóu un esprito amarelo que viña paseniño. Pregunteille a onde ía e contestóume: a vivir. Alí –referíase á cibdade– pódese ir con calquera pol-as ruas sen que a familia se entere. Tosigou un pouco o esprito amarelo e segiu (sic) o seu camiño. Vin-o entrar n-unha casa baixa e moura que cheiraba a perfume plebeyo e a semental.
… … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … …
Hay quen dí que nas vilas vívese unha vida máis zoolóxica. Non-o sei, mail-o meu esprito está perto do mar.
Madrí, outono do 24
El Pueblo Gallego, 21 de outubro de 1924.
………………………………….
«A adaitación somente fai suprevivir ós animás e as prantas».
A adaitación no reino vexetal ou no animal motiva a supervivencia, pol-o contrario no reino super-humán por eiscelenza, no pobo, supón a morte. Un animal ou unha pranta se adaitan modificándose nas condiciós aicidentás; continúan sendo un animal ou unha pranta. O pobo que adáitase modificándose na sua sustancia –que é a úneca modificación n-íl posibel– deixa de eisitir, dexenera n-un anaco de pobo absorvente.
Cada modificación que sofre un pobo é un canto funerario, un cravo que ponse no seu cadaleito. Cando un pobo estase adaitando os individuos toman aspecto cadavérico.
Mais pra que sexa adaitación as modificaciós d-un pobo, é mester que o faga todo o corpo social, as de os individuos que o compoñen non-o levan á morte senón a unha doenza, pero non igual en cada un d-íles; así por exempro, pouco importa que un galego se transforme en ingrés se outro se convirte en cubán… xa que d-isa adaitación non se enxendra un novo pobo; todo o máis que pode resultar é unha torre de Babel. Emporiso é unha mala siñal ista adaitación individual.
Nós os galegos padecemos ista doenza. Con moita door ousérvase que os individuos que compoñen o gran pobo galego son afeitados profondamente pol-os demais pobos onde se hachan; aixiña adáitanse n-íles. Vin tantos andaluces nados en algunhas vilas galegas falando cun acento tan esaxeradamente andaluz, que cando ouzo falar a un andaluz, supoño que quen fala é d-un d-ises pobos galegos; paréceme que entre as súas verbas está escondido un grelo.
¡Podíanse citar tantos casos de adaitación! ¡Val máis calalos!; somentes quero decire dous pol-o fondo de ironía que teñen. Cando as tropas norteamericanas ocuparon a vila de Santiago de Cuba, un soldado americano apertou a un soldado español e falando na lexítima lingoa dos Estados Unidos, oferceulle unha lata de sardiñas. Muito agradecido o hespañol aceitou o donativo e procurou pagar do úneco xeito que podía –con verbas– faloulle ben do pobo norteamericán e interesouse pol-o pobo onde fora nado o seu favorecedor. –En Pontevedra, comentoulle o yankee. –O español coidóu que lle tomaba o pelo.
O segundo caso é ainda máis orixinal. En certa reunión que n-un pobo cubán celebraban os negros, presentouse con gran sorpresa dos demais un branco. O presidente adevertiulle que a reunión era eiscrusivamente pra negros.
–Non son negro –respondeulle o branco intruso– mail-o mesmo dá, son galego. Un bon ouservador podería apreciar que a pel d-aquil branco pugnaba por adequerir unha coloración moura.
Amos casos son caricatura da nosa adaitación. Con canta tristura ousérvase que na Galiza ha máis ingreses, cubáns, andaluces, etc., nados n-ela que galegos. A Galiza é unha reunión de galegos sen galegos.
A adaitación galega nótase principalmente na lingua. Ha galego que cando fala en castelán procura ter máis acento cervantino que un de Alcalá de Henares. Quen fai iso descoñece que a conservación do acento indica diñidade, amor ás cousas propias. O pobo ingrés ten moita diñidade, fala muito mal todal-as linguas alleas. Os alemás pol-o contrario que fala axiña as demáis linguas son a antitésis dos ingreses. Os alemás deprenderon algo dos xudeus.
Vai por mal camiño quen pretende facerse respetar adulando as cousas dos demáis. Demostrar firmeza na conservación das cousas propias é o xeito de que os alleos nos respeten.
Os parvos adáitanse muito. ¡Qué nos importa que se adaiten! É máis, debemos arelar a súa adaitación.
… … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … …
Mai-lo xigante que está sentado no curuto do Cebreiro endexamais se adaitara. Íl ten na man un formidabel piñeiro que se move cando o xigante aturuxa. Un día o xigante botará a rolar os petoutos das montañas, baixará cantando alalás pol-as congostras e fará voar o formidabel piñeiro.
Escoitade: o xigante vai escomenzar un aturuxo.
Madrí, novembro do 24.
…………………………………………….
O Concello de Madrí tenlle xenreira ós xardís. Calquer motivo abonda pra non permitir ás xentes o paso pol-os vieiros, pra pechalos con aramios. O aramio é un adibal de aforcado que arrodea a gorxa do xardín madrileño, ven a ser pra o xardín o que o corsé é pra unha muller, unha cousa fea e antihixiénica. ¿Por qué ista xenreira do Concello? ¿Será pol-a eterna rivalidade entre o botánico e o zoolóxico?
Chove, e coa choiva aparesceu o aramio que atravesa os vieiros dos xardís. Os aramios medran coa choiva, talmente paresce que as pingas os fabrican. Soyo, sen xente, somella o xardín cando chove, un famento que está apagando o seu ardor, famento que está saciando a fame de muitos séculos. Absorbe a-iauga con ledicia, medran as súas herbas, as pingas se bambanean n-elas, os aramios que ten postos parescen decir: «Non turbade a dixestión d-iste probe xardín». Ó pasar ó rentes d-un xardín apreixado e recuberto de auga, degórolle un bon proveito. Sen xente cecais estean millor, non sofren ós cativos que xogan á buxaina n-os seus vieiros nin os camiñantes tripan o seu céspede… nen as criadas sosteñen n-os tallos coloquios amorosos cos soldados.
Todal-as noites –endexamáis esquécense– poñen os aramios, que como coido ben das xentes atribuio isto á loubabel idea de respetal-o sono das prantas, ou ó recomendabel propósito de darlle certo aspeito de encantamento. Si é pol-o sono os xardís de Madri deben dormir profondamente.
Ó pouco de chegar eiquí pretendía atravesar pol-o xardín dún turreiro, mailo aramio gardador cuáseque me fai dar coa miña humanidade no chan… ¡Iñorante fun desaprensivamente a turbal-o sono do reino das prantas, a rachal-o silenzo do pazo encantado dos contos de nenos!
O pior é que istes aramios non teñen ó redor, como na lenda, brancas e roxas rousas. Como non estaba no segredo d-iste pensamento chamei xente ruín e inculta a quen os mandara pór. Agora que penetrei no segredo, recoñezo a sabencia que pecha iste pechamento: o pobo de Madrí é o úneco que respeta o sono das follas xa que non os das froles. Eu son –dígoo con disgosto mais con franqueza o confeso– d-un pobo muito diferente; onde nacín non saben de sono de prantas, e non só non pechan o xardín, senón que van a íl a cantar pol-a noite.
Nos grandes parques –no Retiro e na Moncloa– ademáis dos aramios gardadores ha muitos tipos disfrazados de homes que levan unha corneta debaixo d-un brazo. Cando os vexo me digo:
¿Qué ben lles estaría un par de áas. Cos elas paresceríanme, xa que non no tipo, na función que desempeñan, o anxo bíblico que arredou a Adán e Eva do Paradiso, xa que íles imitando ó anxo, arredran a cotñio d-istes paradisos artificiás, ós novos Adáns e Evas que debaixo da árbore nen de ben nen do mal xantaban a froita prohibida con muita fogosidade. Ista abondancia de xentes primitivas debaixo das árbores é o argumento que aducen os partidarios do pechamento, mais tal argumento non ha valor ningún; o respeto ó sono dos vexetás é o úneco que pode convencer, poil-o (sic) decir que si estivera aberto pol-as noites os xardíns, serían lugar de cita dos sátiros e ninfas non nos demostra máis que taes xentes eisisten, mais non en xeito algún a necesidade do pechamento, a que unha boa vixianza podía non permitir o celebramento [d]as pretendidas bacanás. Ademáis que é preferibel que os sátiros e as ninfas se adivirtan coa natureza, no seo da natureza a que se adivirtan nas casas: hoxe corren tempos de naturismo, aparte de que un vixiante é o que nas rúas un garda de seguridade, iste é o que nel-as fai de anxo, e ¿ha cousa máis antitética que un anxo e un garda? Os gardas do Retiro e da Moncloa coa sua bocina aprousímanse ó anxo Biblico.
Madrí, San Martiño 24
El Pueblo Gallego, 27 de novembro de 1924.
Gabamento dun filósofo
O filósofo é o máis outo produto da intelixencia humán, o curuto do inteleito, d’eiquí que os pobos pretendan ter no seu seo istos individuos que, ó apertarse ó super-home nietscheán e ó representare na realidade viva aquila conceición antiga do Home-Deus danlle a ista agrupación étnico-política certa aristocracia espritoal. Os pobos que tiveron e teñen filósofos pasan por tere muita capaciade inteleitiva, así Alemaña, pobo produtor ó por maior de filósofos, tense por certos seitores inteleituás como o pobo de máis cultivada intelixencia e isto é tanto que algús represéntanse ó pobo teutón por un filósofo, iste é pra Alemaña o que os nabos pra Lugo, os afiadores pra Ourense e os camareiros marítimos pra Cruña, a produción típica de un pobo. Emporiso convén non esquencel-o, non todos represéntanse des iste xeito ó pobo alemán, xa que ha quen sostén que s síntesis do típico d-iste pobo háchase máis compridamente n-nunha salchicha, e non falla, derradeiramente, quen pretendendo pór d-acordo amas opinións, simpatice coa idea que o mesmo é un filósofo alemán que unha salchicha.
Ó non producir filósofos un pobo é como si se chamase González ou García, unha desgracia.
Nós non coidamos que o só feito de ter filósofos faga a un pobo superior ós demáis pobos, xa que ista superioridá e tan só d-us cantos individuos, mais non en xeito algún de conxunto. Pode ter un pobo varios filósofos e padecer a doenza do analfabetismo, así un estranxeiro díxome falando d-un pobo ibérico que era un pobo de analfabetos con varios mestres d-escola.
E ainda ha quen opina que os homes de fondo pensamento e inteleito xenial medran alí onde a cultura é deficiente, e non onde a cultura media é muito espallada, aducindo como demostración do aserto o feito de que Francia, país tipo de cultura media, onde ista háchase máis espallada, non produxera grandes figuras. Non sei onde chega a parte de verdade que conteñen istas derradeiras afirmaciós, xa que o decir d-unha cousa que é outa ou baixa, depende do outo ou baixo que sexa o ponto de vista e do temperamento estimativo de quen fai a afirmación; si únicamente direi que o deito de que n-os pobos de defiante cultura aparescen grandes xenios nos demostra a verdade que dixo o outro: no pais dos cegos calquer chosco é rey.
Todo isto que vimos dicindo non é máis que unha introdución xustificativa do gabamento a aquil que representa a-ialma dun pobo, que é a encarnazón do esprito enxebre d-unha coleitividade normal, en fin, do noso gran filósofo: do Outro.
O Outro é o filósofo predileito do pobo, ó que acude a n osa xente do pobo cando quer afianzar unha autoridade, algún xuicio.
¿Quén non ouvíu ós labregos e mariñeiros decir n-a sua conversa: como dixo o Outro, e inmeditamente engadir unha verdade tan profunda e evidente que os ouvintes ficaban sen máis nin máis convintos? Os labregos e os mariñeiros son poseedores da filosofía do Outro, gardan-a agarimosamente e trasmiten-a ós seus descendentes por tradizón. O Outro é un filósofo que endexamáis esquirbeu, todo o d-íl é inédito, e, non embargantes, os seus ditos nada perden no paso pol-as concencias vulgares..
Eu teño muita ademiración pol-o Outro, d-íl endexamais falóuse mal, feito que dá un rotundo mentís a aquilas verbas do filósofo entre os místicos do Budha: «calquer motivo abonda pra falar mal d-un home», ninguén criticouno, ninguén tachouno de plaxario mais a íl plaxían-o, posto que os filósofos coñecidos no fan máis que refinal-as verbas do Outro.
Íl é gabado pol-as xentes sinxelas, sinceiras e honradas. Deica os eruditos –non saben máis que catalogar as cousas póndolle números e nomes– reproducen as súas verbas chamándolles «refrás, ditos e consellas».
O Outro é eterno. O seu esprito vaga na concencia do pobo, os labregos e os mariñeiros levan-o na i-alma. Íl é o que comunica a fonda refreisión que pecha as verbas das xentes do pobo.
Ei[s] eiquí o segredo da sabencia do pobo galego.
El Pueblo Gallego, 12 de decembro de 1924.
