Pequena antoloxía de cartas surrealistas (1)

Cen anos de surrealismo

Xesús González Gómez.

Traduciranse, en diversas entregas, unha serie de cartas de surrealistas enviadas a distintos correspondentes, a institucións ou a personaxes célebres. Todas estas cartas entran dentro do que Marc Angenot denominou «a palabra panfletaria», nese libro imprescindíbel titulado La Parole Pamphlétaire. Contribution à la typologie des discours modernes (París, Ed. Payot, 1982). O propio Angenot afirma que en certas cartas surrealistas a palabra panfletaria acada o seu punto culminante, o seu cénit. Malia que hoxe grazas á rede non son necesarias moitas notas, para non atrapallar as posíbeis lectoras e lectores indicaremos quen son tanto o receptor como o autor da misiva, en caso de que estes non sexan moi coñecidos

Mais antes de entregarmos traducidas estas cartas, hoxe daremos unhas poucas de «precursores» do surrealismo: Charles Baudelaire, Isidore Ducasse (Comte de Lautréamont), Arthur Rimbaud e de Jacques Vaché. Acho que son todos abondo coñecidos como para poder dicir unha liña máis sobre eles.

Non obstante, Jacques Vaché sería o irmán pobre desta lista. Mais a verdade é que na rede hai suficiente información como para satisfacer as curiosidades da lectora ou lector interesada/o. En 1919, aos poucos meses da súa morte, André Breton publicaba as súas Cartas de guerra. Vaché morreu, segundo uns por sobredose de opio, o 6 de xaneiro de 1919, cando aínda non cumprira os vinte e catro anos de idade. Para outros, tal sobredose foi un suicidio enmascarado. Non imos entrar nesa parva polémica. Para saber máis de Vaché,  malia que algunhas das súas cartas están traducidas ao español e ao portugués (con todo, un gustaría ver publicado o libro de Jacques Vaché, Lettres de guerre, 1914-1919, publicado no 2018 pola Gallimard, en edición de Patrice Allain e Thomas Guillement, libro en que, ademais das cartas, recóllense outros escritos seus), pode vostede ler a novela (sic) do colectivo Wu Ming L’insivible ovunque (existe versión catalá, L’invisible arreu, Godal Edicions, 2017; seica tamén existe unha versión ao castelán publicaba por FCE, de México). As cartas de Vaché, como as de Isidore Ducasse, xa que deste só son sete as que se coñecen, merecerían ser traducidas todas, pero nós só daremos unhas poucas. De Baudelaire hai centos de cartas que se podería traducir, e de Rimbaud unhas ducias (da súa xeira literaria) e case todas da súa xeira como comerciante ou mercador, sobe todo as escritas dende Abisinia (por aquilo de comprobar como alguén abandona a literatura –a poesía– e esquécese completamente dela o resto da súa vida sen que (lle) pase absolutamente nada).

CHARLES BAUDELAIRE:

A Pierre-Joseph Proudhon

[París (?)] 21 de agosto de 1848

Cidadán:

Un amigo apaixonado e descoñecido quere absolutamente velo, non soamente para se instruír e para aproveitarse algúns minutos do seu tempo, como talvez tivese o dereito, senón igualmente para informarlle de cousas relativas á súa seguridade que vostede pode ignorar. Aínda que a persoa que lle escribe lle dixera só o que vostede xa sabe, penso que non faría o ridículo, xa que a admiración e a simpatía o xustifican suficientemente.

Loitei durante moito tempo coa miña preguiza para escribirlle unha longa carta, mais preferín atreverme abordalo directamente. Hoxe os axentes de policía impedíronme entrar por calquera parte, xa que esperaba poder enviarlle esta nota a través de outros representantes aos que coñezo un pouco mellor. Se non atopa excéntrico que un miserábel descoñecido pida unha resposta inmediata a un home ateigado de traballo e de ocupación coma vostede –neste caso esperarei indefinidamente no café restaurante do recanto da rúa Bourgogne. – Rógolle teña a bondade de me contestar o máis axiña posíbel –co seu enderezo e o seu horario. A confusión que reina en todas as mentes esixe as máis rápidas explicacións entre todas as persoas de corazón.

Charles Baudelaire

Avenue de la République, 18

Neuilly

Acepte para sempre as máis sinceras expresións da miña devoción e admiración.

A Pierre-Joseph Proudhon

[París (?), 21 ou 22 de agosto de 1848]

Isto é o que tiña que dicirlle, e paréceme útil; porque ou vostede o sabe, e o meu deber é dicirllo de todos os modos, ao ignorar se o sabe, ou vostede non o sabe e é bo que o saiba.

Prométennos algueiradas. Quen as causará? Non o sabemos. Mais na próxima manifestación, mesmo antipopular, é dicir co seguinte pretexto –vostede pode ser asasinado.

É un complot real.

Inicialmente intencionado, vago e latente, formulándose con relación a vostede do mesmo modo que hai poucos anos se formulaban os desexos de morte e con relación a Henrique IV: –Por suposto, non hai que desexar a morte de ninguén, mais sería un acontecemento feliz que un accidente o levase por diante. A outra forma é máis clara: na próxima ocasión sabemos onde vive e saberemos, por outra banda, atopalo doadamente. É o noso negocio. Vostede é o gran bode emisario. Estea seguro de que non esaxero nada: non podo darlle probas. Se as tivese, sen consultarllo a vostede, enviaríaas á prefectura de policía. Mais a miña consciencia e a miña intelixencia fan de min un  excelente delator das miñas conviccións. O que quere dicir que estou seguro do que afirmo. A saber, que o home que NOS é especialmente querido corre perigos. Tanto é así que, lembrando diferentes conversacións escoitadas por azar, se houbese un atentado, podería darlle nomes, tan imprudente é a ferocidade.

Pensei que hoxe se dignaría a honrarme cunha resposta. Por outra parte, só quería falarlle de melloras, que considero importantes, no seu xornal; por exemplo, para a edición semanal e pera a reimpresión de toda la colección; e, en segundo lugar, da conveniencia de facer un gran cartel, asinado por vostede, por outros representantes e polos redactores do seu xornal, cunha tiraxe dun inmenso número de exemplares, e ORDENANDO ao pobo que non se mova. O seu nome é actualmente máis coñecido e máis influente do que vostede pensa. Unha insurrección pode comezar sendo lexitimista, acaba sendo socialista; mais tamén pode darse o recíproco.

Quen escribe estas liñas ten unha absoluta confianza en vostede, así como moitos dos seus amigos, que marcharían cos ollos pechados detrás de vostede, polas garantías de saber que vostede lles deu.

Así, na próxima emoción, sexa a máis insignificante, non quede na súa casa. Teña, se pode, un gardián oculto, ou obrigue á policía a que o protexa. Por outra parte, talvez o goberno aceptaría con moito gusto un regalo semellante por parte das bestas feroces da propiedade. Así que talvez sexa mellor que se protexa vostede mesmo.

Charles Baudelaire

ISIDORE DUCASSE

París, 12 de marzo de 1870.

Prezado Señor

Permítame comezar de novo dende un nivel lixeiramente superior. Fixen publicar un libro de poemas polo señor Lacroix (B[ulevar] Montmartre, 15). Mais unha vez impreso, rexeitou publicalo, porque a vida estaba pintada con cores demasiado amargas, e temía ao Fiscal Xeral. Era algo así como o Manfred de Byron e o Konrad de Mickiewicz, pero moito mais terríbel. A edición custara 1.200 francos, dos que eu achegara 400 francos. Mais todo isto botouse a perder. Pero abriume os ollos. Díxenme que se a poesía da dúbida (non quedarán 150 páxinas dos volumes de hoxe) chegou a tal punto de sombría desesperación, e de teórica maldade, xa que logo, é porque  é radicalmente falsa. E por esta razón discútense os principios, e non deben discutirse: é máis que inxusto. Os xemidos poéticos deste século son só sofismas espantosos. Cantar ao aburrimento, á dor, á tristeza, á melancolía, á morte, á sombra, á penumbra, etc., é querer, por todos os medios, mirar só o pueril envés das cousas. Lamartine, Hugo, Musset metamorfoseáronse voluntariamente en neniñas. Son as Grandes-Cabeciñas-Tolas da nosa época. Sempre choromicando! Velaí porque cambiei completamente de método, para só cantar exclusivamente a esperanza, a CALMA, a felicidade, o DEBER. E é así como retorno cos Corneille e aos Racine á cadea do sentido común e o sangue frío, bruscamente interrompida polos farsantes Voltaire e Jean-Jacques Rousseau. Acabarei o meu volume dentro de catro ou cinco meses. Mais, mentres tanto, quixese enviar a meu pai o prefacio, que constará de 60 páxinas, na imprenta de a Al. Lemerre. Así verá que estou a traballar e me enviara a suma total do volume, que se imprimirá máis adiante.

Vin, señor, a preguntarlle se meu pai lle dixo que me dese cartos, á parte da pensión, dende os meses de novembro e decembro. Se así fose, necesitaría 200 francos para imprimir o prefacio, que podería enviar a Montevideo o día 22. Se non lle dixo nada, sería tan amábel de escribirme? Teño a honra de saudalo.

I. Ducasse,

15, rue Vivienne

ARTHUR RIMBAUD

A Georges Izambard

Charleville, 2 de novembro de 1870

Prezado señor

–Isto é só para vostede–

Volvín a Charleville o día seguinte de deixalo. Miña nai recibiume, e – estou aquí –… completamente ocioso. Miña nai só me enviara a un internado en xaneiro do 71.

Ben, cumprín a miña promesa.

Morro, descompóñome na vulgaridade, na maldade, na monotonía. Que quere, teimo terribelmente en adorar a liberdade libre e… un montón de cousas «dan pena», non si? Debía marchar hoxe mesmo: podía: estaba vestido do trinque, vendería o meu reloxo e viva a liberdade! –Así que quedei! Quedei! –e gustaríame irme moitas veces máis – Veña sombreiro, capote, os dous puños nos petos e marchemos! – Mais quedarei, quedareime. Non o prometín. Mais fareino para merecer o seu afecto: vostede mo dixo. merecereino.

Hoxe podería expresarlle máis a gratitude que lle debo que o outro día. Demostrareillo. Se tivese que facer algunha cousa por vostede, morrería por facela –doulle a miña palabra. –Teño aínda unha morea de cousas que dicirlle.

Este –desalmado–

RIMBAUD.

Guerra: –Non hai asedio de Mézières. Para cando? Non falamos diso. Deille ao Sr. Deverrière a súa comisión, e se hai que facer algo máis, fareino. – Aquí e alá, francos-tiradas[1]. –Abominábel prurito de idiotez, tal é o espírito da poboación. Óense moitos, imos. É disolvente.

JACQUES VACHÉ

Ao señor André Breton

La Rochefoucald, 27- 13 rue des Tanneurs

Caro amigo,

Conseguín –non sen dificultades– obter un permiso dun comandantiño, importante e irascíbel –E cheguei – despois de rodas de vagón e compartimentos xeados – aquí – o buraco clásico e anticuado – tal como acostuman describilo os académicos cando se poñen a facer un «estudo de costumes». Cheguei apenas onte á noite – mais estou persuadido de que a muller do quiosco  é gorda e morena – a causa dos sarxentos – e que o café se chama «do Commerce» – a causa das conveniencias – en fin, aquí cando menos teño a miña liberdade e estou aproximativamente na miña casa.

Que buraco – que buraco – que buraco! Isto confúndeme durante un intre cando penso que hai individuos que aquí… viven – unha vida enteira – En fin! – tamén eles son «xentes sas» – vellos c… [idiotas] – «que non perciben nada de nada»  – morea de pobres diabos brandamente humorísticos – cun aparello dixestivo e barriga – Noun di Dio!

Ha! Ha! Engadiría o Hidrocéfalo do Doutor Faustroll.

Estou, xa que logo, en familia.

Agradeceríalle moito –caro amigo– que me escribise unha palabriña – Prevéñoo que me vou deste enderezo o próximo domingo.

Bos días ao entallador de pedra meu veciño – e ao pobo polaco[2].

Apértolle a man.

J. T. H.

PS. – Souben durante o traxecto –ao pasar por alá– que Saintes – non está no sur preto da illa de Hyères como pensaba – Avísoo diso – as viaxes educan a á mocidade.

Ao Señor André Breton.

14-11-1918
Carísimo amigo,

–En que esgotamento me encontrou a súa carta! Estou baleiro de ideas e pouco sonoro, máis que nunca sen dúbida rexistrador inconsciente de moitas cousas. Que cristalización? sairei da guerra docemente catatónico, tal vez ao xeito deses espléndidos idiotas de aldea (ben o desexaría)… ou ben …que película faría! –Con automóbeis loucos, sabe?, pontes a derrubarse, e mans maiúsculas que rastrexan na pantalla á procura do documento, e que documento!… Inútil e inapreciábel! –Con diálogos tan tráxicos e en traxe de noite, por detrás da palmeira que escoita! –E despois Charlie, naturalmente, ricto na boca e as pupilas sosegadas. O Policeman esquecido no baúl!!

–Teléfono, mangas de camisa, con xente que corre, con curiosos movementos descompostos – Willian R. G. Eddie, que ten dezaseis anos, miles de millóns de negros con librea, cabelos brancos cinza tan belos, e un monóculo de cuncha de tartaruga. Casará.

Serei tamén trampeiro, ou ladrón, ou buscador, ou mineiro, ou sondeador. Bar de Arizona (Whisky – Gin and mixed?), e belos bosques explotábeis, e, sabe?, eses belos pantalóns de montar con pistola metralladora ao lombo, e ben barbeado, e con esas mans tan belas de solitario. Todo terminará nun incendio, dígollo, ou nun salón, fortuna feita – Well.–Como farei, pobre amigo, para aturar estes últimos meses de uniforme? – (aseguráronme que a guerra rematara) –Estou que non podo máis… e ademais ELES desconfían… ELES sospeitan algunha cousa – Con tal de que non me desmiolen mentres me teñen no SEU poder?

–Lin o artigo de L.A[3]. sobre cinema (en Film), co máximo pracer que me é posíbel neste momento. Haberá cousas moi divertidas a facer, cando estea desencadeado en liberdade

E

COIDADO!

Quererá vostede escribirme?

O seu bo amigo

Harry James

[1] Neoloxismo: comportamento dos francs-tireurs, corpos de voluntarios ou corpos francos, que se ben loitaban a carón da garda nacional ou do exército, vestían de paisano.

[2] Referencia a Théodore Fraenkel, compañeiro de estudos e amigo de André Breton, a quen tamén Vaché enviou diversas cartas.

[3] L. A: Louis Aragon.