Unha escolma de autoras surrealistas

Cen anos de surrealismo

Xesús González Gómez.

L’Airagnée pendue à un cil. 33 femmes surrealistes [1] consta dunha introdución da editora (da que logo falaremos, da introdución, non da editora), unha nota sobre a edición, os «textos» das 33 mulleres escolmadas, unha pequena bibliografía de cada unha delas, e unha selectiva bibliografía xeral (un pouco, ou demasiado, curta) sobre o tema. Antes de discutirmos (máis ben, dialogarmos) tanto sobre o prólogo como sobre a escolma, vaiamos á «Nota sobre a edición», de Marie-Paule Berranger. Cales foron os criterios para escoller 33 nomes entre máis de cincuenta mulleres surrealistas (acho que bastantes máis de cincuenta)?, pregúntase: «Os mesmos que se lles aplica aos homes que se recoñeceron por un tempo, máis ou menos longo, no surrealismo.» É dicir, formar parte do grupo: participar nos xogos, publicar en revistas, catálogos, edicións surrealistas, asinar panfletos e declaracións colectivas, etc.

En segundo lugar, «privilexiáronse as escritoras que escribiron en francés ou mantiveron relacións fortes co grupo surrealista francés, sexa cal for a súa nacionalidade.» É o caso, por exemplo, de Dorothea Tanning, Remedios Varo, Leonora Carrington ou Kay Sage. Debido a isto, di Berranger, «desapareceron da selección poetas surrealistas de alto voo, que implicarían unha tradución e unha edición bilingüe», como, por exemplo, Mary Low, Emmy Bridgwater ou Ithell Colquhoun. Non se escolmaron algunhas plásticas: Jane Graverol, Mimi Parent (a autora do cadro que se reproduce na portada do libro), Nicole Pierre e outras porque non deixaron «suficientes pegadas escritas». Outras foron, no surrealismo, meteoritos. Fanny Beznos, Denise Lévy (logo coñecida como Denise Naville, tradutora, entre outros, de Hölderlin, Trotski, Engels ou Paul Celan), Micheline Bounoure ou Anna Seghers (estas dúas  non foron meteoritos, participaron até o final no movemento, pero non escribiron, como tantas outras e outros máis ala de cinco folios). E, por último, «foi preciso renunciar a estender ao século XXI a nosa lista xa longa e deixar lectores e lectoras reunir nunha antoloxía persoal o buqué que representan hoxe e para mañá a procura dunha sur-realidade, nun mundo artístico radicalmente redefinido polas tecnoloxías da comunicación e por novos combates.»

No seu curto prólogo (17 páxinas), titulado (un verso de Gisèle Prassinos: «A insolente insurrección das flores»), Marie-Paule Berranguer adoita colocar, como se di, os puntos sobre os i. De primeiras, avisa a lectoras e lectores que as «mulleres surrealistas» combateron, a empezar por Annie Le Brun, recentemente falecida (o 29 do xullo pasado), a etiqueta de «muller surrealista». Eran, son, simplemente mulleres que eran surrealistas. (Ou, como se usa nun libro que recomendaremos ao final, «mulleres do surrealismo.) En segundo lugar, a maioría das mulleres escolmadas neste libro, avisa Berranger, non se recoñecen nunha «escrita especificamente feminina, incluso entre aquelas que,  nos anos setenta, coñeceron e ás veces participaron no feminismo, como Leonora Carrington» (as cursivas son do autora). Mais se «todas recusan a esencialización da feminidade, algunhas non deixaron de reivindicaren altamente a súa identidade feminina, como Joyce Mansour ou Leonor Fini», e outras discuten, ou contestan, ou máis ben rexeitan «a identidade definida polo xénero e a división bipolar dos sexos» (Claude Cahun). Ora ben, a maioría, por non afirmar que todas: «conscientes das trabas vinculadas á condición feita ás mulleres, as artistas surrealistas poñen en escena os espellos, as sombras e as máscaras, as metamorfoses animais, como outras tantas figuras de alteridade radical ou de desdobramento emancipador». E tamén é certo, continúa Berranger, que «os personaxes hermafroditas e os andróxinos son máis numerosos no imaxinario das creadoras que no dos homes do movemento, mais elas non renuncian, non obstante, ás figuras míticas da muller surrealista […] As súas rapaciñas son á vez puras e crueis, as súas fadas perversas e as súas bruxas liberadoras. Claude Cahun arranxa as súas contas con Eva, mentres que Valentine Penrose coloca a moi sádica condesa Bathory fronte a Gilles de Rais. Oiamos a advertencia de Alice Rahon a Picasso: “As belas mulleres con cinturas de prata sobrevoan sempre as cidades –Paciencia–. Os sinais indicadores destas estradas, onde todo erro é irreparábel, rematan nunha cabeza de cabalo formando un garrote”».

Por outra parte, a antóloga e prologuista, avisa de que os primeiros estudos (alá polos anos 70) sobre as «mulleres surrealistas», estudos feministas, constataban que estas mulleres mantiveran relacións cos homes do movemento e as designaban (e alguén aínda as designa) como: «“musas” compañeiras, esposas ou amantes dos poetas a suxerir que eran inspiradoras e non artistas a parte completa», contra o que se indignaba, por exemplo, Bona Mandiargues: «O grupo surrealista deume a revelación á que secretamente aspiraba […] discutíase tamén sobre a muller e era a primeira vez que oía xentes moi intelixentes interesarse no papel da muller sen sometela ao home […] Entre os surrealistas comprendín que a obra debía realizarse polo gusto do perigo e que a muller, coma o home, podía e debía arriscar o todo polo todo!.» E continúa Berranger: cando se descobren as cartas  de Simone Breton, o relato de soño de René Gauthier, os poemas de Fanny Beznos, as primeiras realizacións de Meret Oppenheim: «verifícase que “as musas”, lonxe de actuaren coma tímidas divindades ou de se prostituíren ante depredadores surrealistas para gañaren fama, posúen unha pluma e unha creatividade afirmadas; embárcanse nunha aventura que se define por un modo de vida afastado da moral imperante».

Podiamos falar máis deste curto pero substancioso limiar, mais acabemos dunha vez por todas. Un dos libros de cabeceira (sic) dalgúns e algunhas investigadoras e investigadores do século pasado que traballaron sobre o surrealismo foi Surréalisme et sexualité, de Xavière Gautier[2], e a partir de aquí prevaleceu a imaxe dun «surrealismo misóxino e patriarcal», ora ben, «a crítica do dous mil matizou estes primeiros achegamentos mostrando que o grupo surrealista é único movemento de vangarda europeo, moi por diante de Dada, a abrir dende os anos vinte as súas reunións ás mulleres, e a publicar os seus textos en revistas e edicións, a expoñer os seus cadros, cada vez máis amplamente. Éluard, Duchamp e sobre todo Breton usaron a súa influencia para que elas puidesen publicar, expoñer en lugares a miúdo confidenciais onde eles mesmos aparecían: nas Editions Surréalistes, en  GLM, Henri Parisot, Jean-Jacques Pauvert, na galería surrealista da calle Seine, nas de Charles Ratton, Pierre Colle, Daniel Cordier, nas sucesivas exposicións internacionais do surrealismo, en Londres París, Praga, Nova York, Milán…».

E vén a escolma. Antes de dar paso aos textos das escolmadas, Maire-Paule Berranger inclúe unha pequena biografía da autora. Trinta e tres mulleres, como di o subtítulo. Surrealistas todas? Pois non. Penso que aquí a editora caeu niso que adoita chamarse «comercialización» e, tamén, un pouco, nesa universalización,  ou globalización, máis ou menos universitaria, máis ou menos xornalística, do surrealismo. Para min hai catro autoras que –deixando lado que tiveran relacións, e, ás veces íntimas, con surrealistas–, non son surrealistas, aínda que se inclúen dentro do surrealismo, e figuran en enciclopedias e dicionarios sobre este, con nomes e apelidos. E non son surrealistas. Velaí, os seus nomes:

Suzanne Lilar, coñecida filósofa e novelista belga. Berranguer, na presentación desta escritora curase, en certo modo, en saúde, cando escribe: «Surrealista, éo menos por afiliación que polos vínculos que traballa, tanto na súa vida como nos seus escritos, sen, non obstante, renunciar a combater o pensamento e a moral burguesas, entre os polos tensión: eros e misticismo; orixe flamenca e lingua francesa; medio modesto e esposa do ministro de Xustiza; baronesa por alianza, crítica coa familia e nai de dous fillos […]». Todo isto esta, ou pode estar, moi ben, mais Suzanne Lilar nada ten que ver co surrealismo, aínda que as súas novelas, os seus libros, poidan ter, non o sei, resonancias surrealistas. [O libro, por outra parte, que de Lilar reivindican algunhas autoras surrealistas é o titulado Le malentendu du Deuxième sexe.) Ademais, con eses datos que entrega Berranger sobre Lilar, pódese montar unha escolma de escritora/es surrealistas que sería inacabábel.

Outro dos nomes que escolma Berranger, e nada ten a ver, de xeito directo, co surrealismo, é o de Laura, pseudónimo de Colette Peignot. Recomendamos encarecidamente, tanto os escritos dela como algunha biografía súa mais non é surrealista. Coñeceu aos surrealistas, tivo como compañeiro a Jean Bernier, que nun tempo dirixiu a revista Clarté e se reuniu cos surrealistas –querían fundir as revistas La Révolution surréaliste e Clarté nunha titulada La Guerre Civile: o Partido comunista francés, Clarté dependía en certo modo del, impediuno. Bernier,  en 1940 apoiou ao Mariscal Pétain). Laura colaborou na revista do comunista disidente Boris Souvarine, gran biógrafo de Stalin, logo xa francamente anticomunista, La Critique sociale, tivo relacións con Victor Serge e Boris Pilniak, e, finalmente, con Georges Bataille (na xeira máis anti-surrealista deste) e Michel Leiris. Os seus poemas, os seus escritos, que intentaron ser censurados polo que fora o seu marido, teñen certo cheiro, ás veces, sobre todo os poemas, a surrealismo, mais Laura, non era, non foi, surrealista.

Leonor Fini. Mesmo ela negaba que tivese algo que ver cos surrealistas. En fin, digamos que Annie Le Brun, nun dos seus libros, alcúmaa de «pintora para executivos relambidos» (digamos que o adxectivo quedaría mellor en castelán: executivos «pijos»).

E, finalmente, Frida Khalo, que se ben tratou a Breton, nada ten a ver co surrealismo. Hai que empezar a clarificarse.

Malia, para min, estes erros de escolma, o libro é grandemente recomendábel. Non é que descubra a ninguén que non estea xa descuberta, mais pon en mans dun público de non especialistas nomes como Suzanne Césaire, Marianne van Hirtum, Nora Mitrani, Alice Rahon e outras mulleres descoñecidas maiormente, fóra de círculos surrealistas e surrealizantes, por estes pagos, e nomes abondo coñecidos como Valentine Penrose, Meret Oppenheim, Claude Cahun, Unica Zürn, Joyce Mansour ou Leonora Carrington, entre outras.

Para acabarmos, recomendemos, xa que de mulleres do surrealismo estamos a falar, o excelente Bellas damas sin piedad. Mujeres del surrealismo, Lurdes Martinez coordinadora (Madrid, Enclave de libros, 2022) e a ampla e pioneira antoloxía de Penelope Rosemont, Surrealists Women. An International Anthology, que poden vostedes atopar (gratuitamente) aquí:

[1] (A araña colgada dun fío, 33 mulleres surrealistas), edición de Marie-Paule Berranger, publicado en Poésie/Gallimard, 2024, 526 páxinas, formato 17×11, bo papel e un custo de 13,20€.

[2] Xavière Gauthier, Surréalisme et sexualité, París, Gallimard, 1971 (col. Idées, nº 251; deste libro existe tradución española. Buenos Aires, Ediciones Corregidor, 1976). Para unha resposta a Gauthier, léase Lâchez Tout, de Annie Le Brun, Editions du Saggitaire, 1977. Dende outra perspectiva, Michel Lequenne, «Surréalisme, séxualite, féminisme et révolution», in Marx ou Crève. Crítique communiste, nº 4, monográfico sobre «Féminisme, familie, séxualite», p. 83-102. A revista era un dos órganos teóricos da trotskista Ligue Communiste Révolutionnaire. Do escrito de Lequenne, traducido como «Comunismo y sexualidad» existe versión (parcial) española en VA, Marxismo y liberación de la mujer, Madrid, Dédalo Ediciones, 1977, introdución e estudo previo, Fini Rubio, p. 89-99.