A literatura como profecía (1)

Xesús González Gómez.

Toda aquela, todo aquel a quen lle interesa a poesía, e os estudos sobre ela, sabe que o poeta foi estudado de mil maneiras distintas. O poeta como funcionario, o poeta como proletario ou poeta-proletario, o poeta como xamán, o poeta burgués, o poeta nacional, etc. etc., e o poeta como profeta. Normalmente, e dende o romanticismo, o poeta/profeta adoita ser, tamén poeta nacional. Logo, despois do romanticismo no simbolismo, e en certas «vangardas», pode considerarse tamén que o poeta era considerado como profeta, mais no canto de profecías sociais, políticas, nacionais ou mesmo culturais, nos simbolistas e nesas vangardas a profecía era ou é… o poema.

«Tothom ho sap i és profecia», di o inicio dun poema (unha nadala, é dicir, un canto de Nadal) do poeta catalán J. V. Foix; si, todo o mundo sabe que o poeta nacional tamén adoita ser poeta-profeta. Ora ben, tamén, case todo o mundo sabe, sobre todos aquelas e aqueles que len poesía e non lle piden a esta unha función colectiva –que non adoita ter–, que iso de «poeta nacional» é unha trapallada como outra calquera. As veces ese poeta (ou esa poeta) elixida por un grupo como poeta nacional, resulta que a súa ideoloxía está(ba) completamente afastada dos que predican agora os seus loadores. Un exemplo: para os nazis o poeta nacional era (ou foi) Friedrich Hölderlin. As mocidades hitlerianas recitaban colectivamente o poema «A Alemaña». Hölderlin foi un representante da Aufklärung, ou sexa da Ilustración alemá, máis radical, á que os nazis odiaban e da quixeron eliminar todo vestixio da terra xermana e das nacións que ocuparon. Logo está o poeta que quere ser, e mesmo se autotitula, «a voz do pobo»; así se titula un poema dun poeta galego que se iniciaba, cito de memoria, se mal non lembro «Eu son a voz do pobo que canta e ri con el…», ou algo así. O que demostra de entrada que o poeta que tal dicía nunca se preguntou que é un pobo (humano, non xeográfico). Todo o mundo sabe que un pobo é a xente que vive nuns limites determinados, limites que adoitan ser fronteiras políticas ou lingüísticas, as xeográficas son secundarias. E tamén sabe, calquera con dous dedos de sentidiño, que esa xente está conformada por diversas clases sociais, polo tanto, ninguén pode ser a voz do pobo, porque esa voz sería múltiple e enfrontada a si mesma: esa voz, malia políticos e poetas, non existe. Todo pobo está dividido, porque, que saibamos, e malia o que nos afirmen tantos ideólogos baratos, as clases sociais, os ricos e os pobres, continúan a existir. Rectifiquemos. A voz do pobo existe na figura do denominado (ou da denominada) poeta nacional: para esta/e todo o pobo é un e así non hai diferenza de clases (antes galegos que comunistas ou o que vostedes queiran pór, e cousas así). Normalmente, o/as poetas nacionais adoitan ser abondo reaccionario/as, tanto política como poeticamente, e este é un apuntamento que un día demostrarei a base de versos e poemas de certos poetas galegos (galegos porque é o que me toca máis de preto; tamén podía facelo con poetas cataláns, españois, portugueses ou franceses), máis homes que mulleres. Para acabarmos, hoxe co tema do poeta nacional, se este poeta existise sería, certamente, unha monstruosidade, non só poética –que tamén– senón, sobre todo, ideolóxica, é dicir: a confusión total.

Mais queriamos falar do poeta como profeta máis que do poeta-profeta ou do poeta/profeta. Non imos facer unha xenealoxía do poeta-profeta, xa que sería demasiado longa e habería que revisar todas as poesías do mundo, mais, sumariamente, digamos que, na tradición occidental, o poeta-profeta sae da Biblia (os Salmos, sobre todo), e vai de Dante –segundo Giuseppe Mazzini– a John Milton, William Blake, etc., ampliándose até chegar ao romanticismo, o alemán e mais o inglés, sobre todo. Tanto para o alemán, como para o inglés, serven as palabras de Wordsworth:

[…] Carísimo amigo!

Se compartes esta fe alentadora no feito

de que todos os poetas, tamén coma profetas, todos conectados

con todos nun poderosísimo esquema de verdade,

teñen a súa capacidade peculiar,

un don do ceo, un sentido que lles permite percibir

obxectos nunca vistos antes, non culparás

o mais humilde desta tropa por ousar ter a esperanza

de achar tamén dentro seu

unha introspección; que dalgunha maneira posúa

un privilexio en virtude do cal unha obra súa,

deitando da fonte das cousas non ensinadas,

creativa e perdurábel, poida converterse

nun poder como o da natureza […]

O Preludio, Libro XIII. Imaxinación e gusto, eivados e restaurados (conclusión).

Non esquezamos que o romanticismo alemán definía o «poeta como sacerdote». Mais foi no simbolismo, como avisamos, que a visión do poeta como profeta sufriu un cambio. Por exemplo, Kathleen. Raine, estudando a Yeats –W. B. Yeats ou le pouvoir de l’imagination, París, Hermann, 2022– considera o poeta-profeta «como voceiro do reino da imaxinación», é dicir, como diciamos parágrafos atrás, a «profecía» no simbolismo é o poema. Pero anos despois, para un crítico, en certo modo «reaccionario», como afirmaba Henri Meschonnic, Roger Caillois, o poeta-profeta é un «impostor». Posición, ou consideración, que entra totalmente no ámbito da modernidade, tanto poética como política. (Para acabarmos co tema, recomendados o libro de Paul Bénichou: Le temps des prophètes. Doctrines de l’âge romantique, Paris, Gallimard, 1977. Existe deste excelente libro versión española, Fondo de Cultura Económica, México, 1983.)

Mais con todo, ás veces, algún poema dun poeta pode considerarse como profético, aínda que ese poeta non intentase ser profeta de nada, mais a súa «intuición» poética, supomos que sumada a unha determinada visión do mundo, a un determinado pensamento político e poético, artella un ou, ás veces algún máis, poemas que se poderían considerar como «proféticos».

En 1934, o escritor catalán Joan Oliver (1899-1986), co pseudónimo de Pere Quart, publica o seu primeiro poemario: Les decapitacións, un conxunto de poemas satíricos, e aínda que a sátira non era nova na poesía catalá, en 1927, Guerau de Liost (Jaume Bofill i Ferro) publicou o libro titulado Sàtires, de gran calidade, mais de difícil popularidade, debido ao seu catalán que o excelente poeta que é Liost leva aos límites. Sàtires está colgado na rede. A sátira, polo tanto, non era nova na poesía catalá, mais Pere Quart entra, en certo modo, como un elefante nunha cristalaría. (Para unha rápida, mais informativa e brillante, introdución a Pere Quart como poeta –tamén foi dramaturgo, narrador e tradutor–, recomendamos o traballo de Basilio Losada: «Pere Quart, poeta no tempo», in Grial, Outubro-decembro, 1967,pp. 441-456.)

Neste libro, Pere Quart, entrega un poema do que damos a súa versión definitiva (non traducimos):

Perros crueles, que no me arrepiento

llamándovos perros en forma de humanos.

RETABLO DE LA VIDA DE CRISTO

Avia per telèfon una rialla trista

de pur estil marxista.

Bloch l’anomenaven els estranys: jo, Sara.

Qui no la desempara?

Per segar roses la destrall us cal,

Adolf, brètol total.

Volava el cap de ma companya

pels crematoris d’Alemanya.

Josep Palou, en «Un poema sinistrament prescient?» (aparecido na web Rodamots. Cada día un mot:), entrega a versión aparecida na segunda edición de Les decapitación (1937), que, se supón, é unha transcrición literal da primeira edición. O poema orixinalmente era, xa que logo, así:

Avia per telèfon una rialla trista

de pur estil marxista.

Bloch l’anomenaven els estranys: jo, Sara.

Qui no la desempara?

Per segar roses la dalla us cal,

Adolf, brètol total.

Cercaré el cap de ma companya

pels crematoris d’Alemanya.

Como se comproba, os cambios son mínimos, e, penso que no penúltimo verso, o cambio cercaré (buscarei) por volava (voaba), segundo como se lea o poema, perde forza; outras, en troques, gáñaa. A substitución de dalla  (gadaña) por destral (machado), penso que mellora o verso, porque fai máis dura, máis brutal a recepción do poema ao usar para cortar flores o machado no canto da gadaña. (Como non damos a tradución do poema, digamos que brètol pode traducirse como canalla, infame, malvado, pérfido, moinante, rufián, etc.)

Palou, no seu escrito, reproduce o seguinte texto de Pere Quart (traducimos): «Este poema talvez o fixen antes de 1932, non sei se Hitler xa tomara o poder, agora isto non o podo reconstruír, non mo sei explicar… Semella unha cousa rara, unha especie de profecía. Eu non o podía ver de ningunha maneira. Si que o seu antisemitismo era evidente, mais non se sospeitaba que podía chegar a estes extremos». Palou, ademais, engade unha «Addenda» de Enric Sòria, un gran poeta, un gran crítico e un, para min, máis grande dietarista: «A min, o asunto do poema de Joan Oliver tamén me toleou. Á parte dos dotes premonitorios do poeta, unha posíbel explicación é a seguinte: tanto en 1934 como en 1937 sabíase que os opositores alemáns ao nazismo as pasaban putas. Eran encerrados en campos duros (aínda non de exterminio, mais case) onde a morte era ben barata Talvez nos sorprende máis porque o asociamos –é inevitábel– aos campos de exterminio. Mais en 1937 (e talvez en 1934) houbera numerosas queimas públicas de libros, incendios de sinagogas, etc. (ademais do incendio do Reischtag [1933], que a esquerda non dubidou en atribuír aos propios nazis), e a asociación entre nazismo e piromanía xa era firme. Non hai que pensar necesariamente en persoas. Onde se queiman cousas, tamén hai crematorios. E mesmo a famosa referencia de Heine, que no século XIX dicía que onde se queiman libros acabarán queimando xente. Talvez a inspiración a Joan Oliver veulle por aquí, en todo caso, a triste realidade conformou o sentido dun verso realmente inspirado, comprometido e moi notábel».

Se ben o intento de explicación de Sòria é brillante, e en certo xeito plausíbel, se o poema é de 1933, como moito dos primeiros meses de 1934 – considero difícil que sexa de 1932, acho que a memoria, esa compañeira tan falaz, enganou a Joan Oliver– a capacidade «premonitoria» do poeta era grandiosa. En 1934, sabíase, si, da queima de libros, e mesmo da política antixudía do nazismo, aínda que a persecución seria dos xudeus se iniciou en 1937, despois dos xogos olímpicos de Berlín de 1936, e, sobre todo, despois de que os nazis lograran desarmar, esfarelar (encarcerando, asasinando, mallando e, tamén, comprando) os verdadeiros opositores ao réxime, os únicos que podían pór en perigo a súa dominación: os socialdemócratas e os comunistas. Unha vez desarmada a verdadeira oposición, os nazis sabían que podían facer en Alemaña o que lles petase. Como así foi. Por tanto, se o poema de 1934 é o mesmo que se publicou en 1937, cando algo máis se sabía da política interior nazi, cómpre afirmarmos que o poema de Pere Quart (colocado nunha colección de poemas satíricos, cousa que non hai que esquecer[1]) é fondamente profético. Sen querer, por outra parte, ser profético.

[1] Un exemplo do poemario Les Decapitacións: «Antón, Mestre Barbeiro: Antón, Mestre barbeiro, / sorprendeu a súa muller/ en amorosa liorta / cun terceiro. // Córtalle a cabeza / coa navalla./ E berrando: –Traizoeira! Infiel! // E pensando: – Bonita e barata // obteño así unha testa-modelo / para o escaparate.»